Κατάλογος Πρωθυπουργών της Ελλάδας

Ετσι  για  να  μην  ξεχνάμε    ! ! ! !

          Επειδη σαν σήμερα πριν 41 χρόνια κάποιοι πίστεψαν οτι μπορούσαν να βάλουν την Δημοκρατία  " στον γύψο " , καλό θα ειναι να θυμηθούμε και να αναφέρουμε ολους αυτούς που εγιναν Πρωθυπουργοί (με οποιονδήποτε τρόπο και μέσον), απο την σύσταση του Ελληνικού κράτους μεχρι σήμερα 

      Οι 29 είχαν την τιμή να εκλεγούν με την ψήφο του λαού. Οι 5 ήταν δικτάτορες ή εκπρόσωποι δικτατόρων. Οι υπόλοιποι διορίστηκαν από τους βασιλιάδες ή ανέλαβαν προσωρινά, είτε ως υπηρεσιακοί είτε με την υπόδειξη κάποιας εθνοσυνέλευσης. 

                                Αξεπέραστα   ρεκόρ...
          Τα 8 χρόνια, 1 μήνας και 17 ημέρες της συνεχούς πρωθυπουργίας του Κώστα Σημίτη (από 18 Ιανουαρίου 1996 ως 7 Μαρτίου 2004) αποτελούν αξεπέραστο ρεκόρ για τα ελληνικά δεδομένα. Ο Κώστας Σημίτης κατέρριψε το ρεκόρ του προκατόχου του, Ανδρέα Παπανδρέου, που είχε συμπληρώσει συνεχή παραμονή στην πρωθυπουργία 7 χρόνια και 8 μήνες ακριβώς.
Ενω ο Κωνσταντίνος Καραμανλής συμπλήρωσε ως πρωθυπουργός 7 χρόνια, 4 μήνες (από τις 19 Φεβρουαρίου 1956 ως τις 17/6/1963, που παραιτήθηκε).

          Ο Ελευθέριος Βενιζέλος κατέχει το μεγαλύτερο και αξεπέραστο ρεκόρ: κέρδισε την ψήφο του λαού σε 6 εκλογικές αναμετρήσεις, από το 1910 ως το 1933. Ακολουθεί ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με 5 εκλογικές νίκες. 

          Δύο αρχηγοί κόμματος γνώρισαν τον εκπληκτικό θρίαμβο και κατέκτησαν πάνω από το 80% των εδρών της Βουλής. Ο Χαρίλαος Τρικούπης το 1892  έβγαλε 180 από τους συνολικά 207 βουλευτές: ποσοστό 86,95%! 
Και ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1910 πήρε τις 307 από τις 362 έδρες του Κοινοβουλίου: ποσοστό 84,80%!

Προσωρινή Διοίκησις της Ελλάδος (1822-1833)

Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865)		13 Ιανουαρίου 1822 – 10 Μαΐου 1823	Εκτελεστικό 1822. Ο Θεόδωρος Νέγρης είναι « Πρόεδρος του Συμβουλίου των Μινίστρων. »
Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης (1765-1848)		10 Μαΐου 1823 - 30 Δεκεμβρίου 1823	Εκτελεστικό 1823
Γεώργιος Κουντουριώτης (1782-1858)		30 Δεκεμβρίου 1823 – 26 Απριλίου 1826	Εκτελεστικό 1824
Ανδρέας Ζαΐμης (1791-1840)		26 Απριλίου 1826 – 14 Απριλίου 1827	Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος (1826)
Γεώργιος Μαυρομιχάλης (1800-1831)		14 Απριλίου 1827 – 18 Ιανουαρίου 1828	Αντικυβερνητική επιτροπή μέχρι την άφιξη του Καποδίστρια

Ελληνική Πολιτεία

Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Ιωάννης Καποδίστριας (1776-1831)		30 Μαρτίου 1827 – 18 Ιανουαρίου 1828	Από την εκλογή του Καποδίστρια μέχρι την άφιξή του στην Ελλάδα, η διοίκηση είχε ανατεθεί στην Αντικυβερνητική επιτροπή
		1827 – 9 Οκτωβρίου 1831	Κατέχοντας το αξίωμα του Κυβερνήτη ήταν ταυτόχρονα αρχηγός του κράτους και πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου: Κυβέρνηση Καποδίστρια και Ελληνικές εκλογές 1829
Αυγουστίνος Καποδίστριας (1778-1857)		9 Οκτωβρίου 1831 – 6 Φεβρουαρίου 1833	Διοικητική Επιτροπή της Ελλάδος (1831): Tριμελής επιτροπή που ανέλαβε την προσωρινή διοίκηση στη θέση του Κυβερνήτη, μεταξύ της δολοφονίας του Καποδίστρια και της έλευσης του Όθωνα. Το 1832 προέκυψαν άλλες, αλληλοσυγκρουόμενες επιτροπές (Διοικητική Επιτροπή 1832)
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770-1843)
Ιωάννης Κωλέττης (1773/1774-31 Αυγούστου 1847)

Βασίλειον της Ελλάδος. Απόλυτη μοναρχία (1833-1843)

Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Σπυρίδων Τρικούπης (1788-1873)		25 Ιανουαρίου 1833 - 3 Απριλίου 1833	Πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου, Κυβέρνηση Σπυρίδωνος Τρικούπη Ιανουαρίου 1833 (Αντιβασιλεία)
		3 Απριλίου 1833 – 12 Οκτωβρίου 1833	Πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου, Κυβέρνηση Σπυρίδωνος Τρικούπη Απριλίου 1833 (Αντιβασιλεία)
Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865)		12 Οκτωβρίου 1833 – 31 Μαΐου 1834	Πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου, Κυβέρνηση Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου 1833 (Αντιβασιλεία)
Ιωάννης Κωλέττης (1774-1847)		12 Ιουνίου 1834 – 20 Μαΐου 1835	Πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου, Κυβέρνηση Ιωάννη Κωλέττη 1834 (Αντιβασιλεία)
Κόμης Ιωσήφ Λουδοβίκος Άρμανσπεργκ (1787-1853)		20 Μαΐου 1835 – 2 Φεβρουαρίου 1837	Αρχιγραμματεύς της Επικρατείας, Κυβέρνηση Άρμανσπεργκ 1835
Ιγνάτιος φον Ρούντχαρτ (1790-1838)		2 Φεβρουαρίου 1837 – 8 Δεκεμβρίου 1837	Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου, Κυβέρνηση Ιγνάτιου φον Ρούντχαρτ 1837
Βασιλεύς Όθων (1815-1867)		8 Δεκεμβρίου 1837 – 10 Φεβρουαρίου 1841	Πρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου, Κυβέρνηση Όθωνος 1837
Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865)		10 Φεβρουαρίου 1841 – 10 Αυγούστου 1841	Πρωθυπουργός, Κυβέρνηση Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου 1841.
Βασιλεύς Όθων (1815-1867)		10 Αυγούστου 1841 – 3 Σεπτεμβρίου 1843	Κυβέρνηση Όθωνος 1841

Βασίλειον της Ελλάδος. Συνταγματική μοναρχία (1843-1862)

Βασίλειον της Ελλάδος. Συνταγματική μοναρχία
Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Ανδρέας Μεταξάς (1790-1860)		3 Σεπτεμβρίου 1843 – 16 Φεβρουαρίου 1844	Προσωρινή, επαναστατική Κυβέρνηση Ανδρέα Μεταξά 1843 και Ελληνικές εκλογές 1843
Κωνσταντίνος Κανάρης (1790-1877)		16 Φεβρουαρίου 1844 – 30 Μαρτίου 1844	Προσωρινή Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κανάρη 1844
Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865)		30 Μαρτίου 1844 – 6 Αυγούστου 1844	Προσωρινή Κυβέρνηση Μαυροκορδάτου 1844 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1844
Ιωάννης Κωλέττης (1774-1847)		6 Αυγούστου 1844 – 5 Σεπτεμβρίου 1847	Κυβέρνηση Ιωάννη Κωλέττη 1844
Κίτσος Τζαβέλας (1801-1855)		5 Σεπτεμβρίου 1847 – 8 Μαρτίου 1848	Κυβέρνηση Κίτσου Τζαβέλλα 1847
Γεώργιος Κουντουριώτης (1782-1858)		8 Μαρτίου 1848 – 15 Οκτωβρίου 1848	Εξωκοινοβουλευτική Κυβέρνηση Γεωργίου Κουντουριώτη 1848
Κωνσταντίνος Κανάρης (1790-1877)		15 Οκτωβρίου 1848 – 12 Δεκεμβρίου 1849	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κανάρη 1848
Αντώνιος Κριεζής (1796-1865)		12 Δεκεμβρίου 1849 – 16 Μαΐου 1854	Κυβέρνηση Αντωνίου Κριεζή 1849
Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (1791-1865)		16 Μαΐου 1854 – 22 Σεπτεμβρίου 1855	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου 1854
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		22 Σεπτεμβρίου 1855 – 13 Νοεμβρίου 1857	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1855
Αθανάσιος Μιαούλης (1815-1867)		13 Νοεμβρίου 1857 – 26 Μαΐου 1862	Κυβέρνηση Αθανασίου Μιαούλη 1857
Ιωάννης (Γενναίος) Κολοκοτρώνης (1803-1868)		26 Μαΐου 1862 – 11 Οκτωβρίου 1862	Κυβέρνηση Ιωάννη Κολοκοτρώνη 1862

Βασίλειον της Ελλάδος. Α΄ Βασιλευόμενη Δημοκρατία (1862-1924)

Α΄ Βασιλευόμενη Δημοκρατία
Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		11 Οκτωβρίου 1862 – 9 Φεβρουαρίου 1863	Προσωρινή Κυβέρνησις της Ελλάδος (1862) (Επαναστατική), Εθνοσυνέλευση
Αριστείδης Μωραϊτίνης (1806-1875)		9 Φεβρουαρίου 1863 – 13 Φεβρουαρίου 1863	Η Β΄ Εθνική εν Αθήναις Συνέλευση ανέλαβε την εκτελεστική εξουσία: Κυβέρνηση Μωραϊτίνη 1863
Ζηνόβιος Βάλβης (1800-1886)		13 Φεβρουαρίου 1863 – 27 Μαρτίου 1863	Η Β΄ Εθνική εν Αθήναις Συνέλευση όρισε νέα «Προσωρινή Κυβέρνηση»: Κυβέρνηση Ζηνοβίου Βάλβη 1863
Διομήδης Κυριακός (1811-1869)		27 Μαρτίου 1863 – 29 Απριλίου 1863	Κυβέρνηση Διομήδη Κυριακού 1863 (την όρισε η Εθνοσυνέλευση)
Μπενιζέλος Ρούφος (1795-1868)		29 Απριλίου 1863 – 25 Οκτωβρίου 1863	Η Β΄ Εθνική εν Αθήναις Συνέλευση όρισε την Κυβέρνηση Μπενιζέλου Ρούφου 1863 Το μεσοδιάστημα 19 έως 21 Ιουνίου την εκτελεστική εξουσία έχει πάλι η Εθνοσυνέλευση την οποία ασκούσε ο πρόεδρός της Διομήδης Κυριακός. Μετά την 21η Ιουνίου, την εξουσία είχε πάλι Μπενιζέλος Ρούφος, ως πρωθυπουργός της Κυβέρνησης του Οροπεδίου
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		25 Οκτωβρίου 1863 – 5 Μαρτίου 1864	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1863 (διορισμένη από το νέο Βασιλιά Γεώργιο στον οποίο η εθνοσυνέλευση έδωσε το δικαίωμα επιλογής κυβέρνησης)
Κωνσταντίνος Κανάρης (1790-1877)		5 Μαρτίου 1864 – 16 Απριλίου 1864	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κανάρη Μαρτίου 1864
Ζηνόβιος Βάλβης (1800-1886)		16 Απριλίου 1864 – 26 Ιουλίου 1864	Κυβέρνηση Ζηνοβίου Βάλβη 1864
Κωνσταντίνος Κανάρης (1790-1877)		26 Ιουλίου 1864 – 9 Φεβρουαρίου 1865	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κανάρη Ιουλίου 1864 Νέο Σύνταγμα: Μορφή του πολιτεύματος η Βασιλευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		2 Μαρτίου 1865 – 20 Οκτωβρίου 1865	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου Μαρτίου 1865 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1865
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		20 Οκτωβρίου 1865 – 3 Νοεμβρίου 1865	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγεώργη Οκτωβρίου 1865 (για 12 ημέρες)
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		3 Νοεμβρίου 1865 – 6 Νοεμβρίου 1865	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1865 (για 2 ημέρες)
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		6 Νοεμβρίου 1865 – 13 Νοεμβρίου 1865	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου Νοεμβρίου 1865 (για 7 ημέρες)
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		13 Νοεμβρίου 1865 – 28 Νοεμβρίου 1865	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγεώργη Νοεμβρίου 1865 (για 15 ημέρες)
Μπενιζέλος Ρούφος (1795-1868)		28 Νοεμβρίου 1865 – 9 Ιουνίου 1866	Κυβέρνηση Μπενιζέλου Ρούφου 1865
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		9 Ιουνίου 1866 – 18 Δεκεμβρίου 1866	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1866
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		18 Δεκεμβρίου 1866 – 20 Δεκεμβρίου 1867	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου Μαρτίου 1866 («Το Μέγα Υπουργείον»)
Αριστείδης Μωραϊτίνης (1806-1875)		20 Δεκεμβρίου 1867 – 25 Ιανουαρίου 1868	Κυβέρνηση Αριστείδη Μωραϊτίνη 1867 (υπηρεσιακή κυβέρνηση)
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		25 Ιανουαρίου 1868 – 25 Ιανουαρίου 1869	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1868
Θρασύβουλος Ζαΐμης (1829-1880)		25 Ιανουαρίου 1869 – 9 Ιουλίου 1870	Κυβέρνηση Θρασύβουλου Ζαΐμη 1869
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		9 Ιουλίου 1870 – 3 Δεκεμβρίου 1870	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγεώργη 1870
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		3 Δεκεμβρίου 1870 – 28 Οκτωβρίου 1871	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου 1870
Θρασύβουλος Ζαΐμης (1829-1880)		28 Οκτωβρίου 1871 – 25 Δεκεμβρίου 1871	Κυβέρνηση Θρασύβουλου Ζαΐμη 1871
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		25 Δεκεμβρίου 1871 – 8 Ιουλίου 1872	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1871
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		8 Ιουλίου 1872 – 9 Φεβρουαρίου 1874	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγεώργη 1872 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1872
Δημήτριος Βούλγαρης (1802-1878)		9 Φεβρουαρίου 1874 – 27 Απριλίου 1875	Κυβέρνηση Δημητρίου Βούλγαρη 1874
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		27 Απριλίου 1875 – 15 Οκτωβρίου 1875	Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1875 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1875. Καθιέρωση της Αρχής της Δεδηλωμένης
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		15 Οκτωβρίου 1875 – 26 Νοεμβρίου 1876	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου 1875
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		26 Νοεμβρίου 1876 – 1 Δεκεμβρίου 1876	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγιώργη 1876
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		1 Δεκεμβρίου 1876 – 26 Φεβρουαρίου 1877	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου 1876
Επαμεινώνδας Δεληγεώργης (1829-1889)		26 Φεβρουαρίου 1877 – 19 Μαΐου 1877	Κυβέρνηση Επαμεινώνδα Δεληγιώργη 1877
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		19 Μαΐου 1877 – 26 Μαΐου 1877	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου 1877
Κωνσταντίνος Κανάρης (1790-1877)		26 Μαΐου 1877 – 2 Σεπτεμβρίου 1877	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κανάρη 1877. Οικουμενική κυβέρνηση μετά τον θάνατο του Κανάρη (14 Σεπτεμβρίου 1877, ν.η.). Προέδρευαν εναλλάξ οι υπουργοί.
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		11 Ιανουαρίου 1878 – 21 Οκτωβρίου 1878	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου Ιανουαρίου 1878
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		21 Οκτωβρίου 1878 – 26 Οκτωβρίου 1878	Κυβέρνηση Χαριλάου Τρικούπη 1878
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		26 Οκτωβρίου 1878 – 10 Μαρτίου 1880	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου Οκτωβρίου 1878 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1879
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		10 Μαρτίου 1880 – 13 Οκτωβρίου 1880	Κυβέρνηση Χαριλάου Τρικούπη 1880
Αλέξανδρος Κουμουνδούρος (1817-1883)		13 Οκτωβρίου 1880 – 3 Μαρτίου 1882	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κουμουνδούρου 1880 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1881
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		3 Μαρτίου 1882 – 19 Απριλίου 1885	Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1882 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1882 (επαναληπτικές)
Θεόδωρος Δηλιγιάννης (1820-1905)		19 Απριλίου 1885 – 30 Απριλίου 1886	Κυβέρνηση Θεόδωρου Δηλιγιάννη 1885 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1885
Δημήτριος Βάλβης (1814-1886)		30 Απριλίου 1886 – 9 Μαΐου 1886	Κυβέρνηση Δημήτριου Βάλβη 1886
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		9 Μαΐου 1886 – 14 Οκτωβρίου 1890	Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1886 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1887
Θεόδωρος Δηλιγιάννης (1820-1905)		14 Οκτωβρίου 1890 – 18 Φεβρουαρίου 1892	Κυβέρνηση Θεόδωρου Δηλιγιάννη 1890
Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος (1832-1910)		18 Φεβρουαρίου 1892 – 10 Ιουνίου 1892	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου 1892
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		10 Ιουνίου 1892 – 3 Μαΐου 1893	Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1892
Σωτήριος Σωτηρόπουλος (1831-1898)		3 Μαΐου 1893 – 30 Οκτωβρίου 1893	Κυβέρνηση Σωτηρίου Σωτηρόπουλου 1893
Χαρίλαος Τρικούπης (1832-1896)		30 Οκτωβρίου 1893 – 12 Ιανουαρίου 1895	Κυβέρνηση Χαρίλαου Τρικούπη 1893 (πτώχευση της Ελλάδας)
Νικόλαος Δηλιγιάννης (1841-1910)		12 Ιανουαρίου 1895 – 31 Μαΐου 1895	Κυβέρνηση Νικολάου Δηλιγιάννη 1895
Θεόδωρος Δηλιγιάννης (1820-1905)		31 Μαΐου 1895 – 18 Απριλίου 1897	Κυβέρνηση Θεόδωρου Δηλιγιάννη 1895
Δημήτριος Ράλλης (1844-1921)		18 Απριλίου 1897 – 21 Σεπτεμβρίου 1897	Κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη 1897
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		21 Σεπτεμβρίου 1897 – 2 Απριλίου 1899	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1897
Γεώργιος Θεοτόκης (1844-1916)		2 Απριλίου 1899 – 12 Νοεμβρίου 1901	Κυβέρνηση Γεωργίου Θεοτόκη 1899
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		12 Νοεμβρίου 1901 – 24 Νοεμβρίου 1902	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1901 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1902
Θεόδωρος Δηλιγιάννης (1820-1905)		24 Νοεμβρίου 1902 – 14 Ιουνίου 1903	Κυβέρνηση Θεόδωρου Δηλιγιάννη 1902
Γεώργιος Θεοτόκης (1844-1916)		14 Ιουνίου 1903 – 28 Ιουνίου 1903	Κυβέρνηση Γεωργίου Θεοτόκη Ιουνίου 1903
Δημήτριος Ράλλης (1844-1921)		28 Ιουνίου 1903 – 6 Δεκεμβρίου 1903	Κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη 1903
Γεώργιος Θεοτόκης (1844-1916)		6 Δεκεμβρίου 1903 – 16 Δεκεμβρίου 1904	Κυβέρνηση Γεωργίου Θεοτόκη Δεκεμβρίου 1903
Θεόδωρος Δηλιγιάννης (1820-1905)		16 Δεκεμβρίου 1904 – 31 Μαΐου 1905	Κυβέρνηση Θεόδωρου Δηλιγιάννη 1904 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1905. Δολοφονηθηκε.
Δημήτριος Ράλλης (1844-1921)		9 Ιουνίου 1905 – 8 Δεκεμβρίου 1905	Κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη 1905
Γεώργιος Θεοτόκης (1844-1916)		8 Δεκεμβρίου 1905 – 7 Ιουλίου 1909	Κυβέρνηση Γεωργίου Θεοτόκη 1905 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1906
Δημήτριος Ράλλης (1844-1921)		7 Ιουλίου 1909 – 15 Αυγούστου 1909	Κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη 1909
Κυριακούλης Π. Μαυρομιχάλης (1849-1916)		15 Αυγούστου 1909 – 18 Ιανουαρίου 1910	Κυβέρνηση Κυριακούλη Μαυρομιχάλη 1909, μετά το Κίνημα στο Γουδί του Στρατιωτικού Συνδέσμου
Στέφανος Δραγούμης (1842-1923)		18 Ιανουαρίου 1910 – 6 Οκτωβρίου 1910	Κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη 1910 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Αυγούστου 1910
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		6 Οκτωβρίου 1910 – 25 Φεβρουαρίου 1915	Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1910 Ελληνικές εκλογές Νοεμβρίου 1910 και εκλογές 1912. Μέχρι το 1911 ο αριθμός των μελών του υπουργικού συμβουλίου παρέμενε σταθερός από την εποχή της βαυαρικής Αντιβασιλείας (1833).
Δημήτριος Γούναρης (1866-1922)		25 Φεβρουαρίου 1915 – 10 Αυγούστου 1915	Κυβέρνηση Δημητρίου Γούναρη 1915 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Μαΐου 1915
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		10 Αυγούστου 1915 – 24 Σεπτεμβρίου 1915	Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1915 Κατά την απουσία του Βενιζέλου σε διπλωματικές αποστολές στο εξωτερικό από τα τέλη του 1912, εκτελούσε χρέη πρωθυπουργού ο Λ. Κορομηλάς.
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		24 Σεπτεμβρίου 1915 – 25 Οκτωβρίου 1915	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1915
Στέφανος Σκουλούδης (1836-1928)		25 Οκτωβρίου 1915 – 9 Ιουνίου 1916	Κυβέρνηση Στέφανου Σκουλούδη 1915 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Δεκεμβρίου 1915
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		9 Ιουνίου 1916 – 3 Σεπτεμβρίου 1916	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1916
Νικόλαος Καλογερόπουλος (1853-1927)		3 Σεπτεμβρίου 1916 – 27 Σεπτεμβρίου 1916	Κυβέρνηση Νικολάου Καλογερόπουλου 1916
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		19 Σεπτεμβρίου 1916 – 27 Ιουνίου 1917	Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης Επαναστατική κυβέρνηση που έλεγχε τη βόρεια Ελλάδα και την Κρήτη. Αναγνωριζόταν από την Αντάντ από τις 19 Δεκεμβρίου 1916.
Σπυρίδων Λάμπρος (1851-1919)		27 Σεπτεμβρίου 1916 – 21 Απριλίου 1917	Κυβέρνηση Σπυρίδωνα Λάμπρου 1916 Επίσημη κυβέρνηση που έλεγχε τη νότια Ελλάδα
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		21 Απριλίου 1917 – 14 Ιουνίου 1917	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1917 Επίσημη κυβέρνηση που έλεγχε τη νότια Ελλάδα
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		14 Ιουνίου 1917 – 4 Νοεμβρίου 1920	Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1917 Έλεγχε όλη την επικράτεια. Κατά την απουσία του Βενιζέλου σε διπλωματικές αποστολές στο εξωτερικό εκτελούσε χρέη πρωθυπουργού ο Ε. Ρέπουλης
Δημήτριος Ράλλης (1844-1921)		4 Νοεμβρίου 1920 – 24 Ιανουαρίου 1921	Κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη 1920 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1920
Νικόλαος Καλογερόπουλος (1853-1927)		24 Ιανουαρίου 1921 – 26 Μαρτίου 1921	Κυβέρνηση Νικόλαου Καλογερόπουλου 1921
Δημήτριος Γούναρης (1866-1922)		26 Μαρτίου 1921 – 2 Μαρτίου 1922	Κυβέρνηση Δημητρίου Γούναρη 1921
Δημήτριος Γούναρης (1866-1922)		2 Μαρτίου 1922 – 3 Μαΐου 1922	Κυβέρνηση Δημητρίου Γούναρη 1922
Νικόλαος Στράτος (1872-1922)		3 Μαΐου 1922 – 9 Μαΐου 1922	Κυβέρνηση Νικολάου Στράτου 1922
Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης (1860-1922)		9 Μαΐου 1922 – 28 Αυγούστου 1922	Κυβέρνηση Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη 1922
Νικόλαος Τριανταφυλλάκος (1855-1939)		28 Αυγούστου 1922 – 16 Σεπτεμβρίου 1922	Κυβέρνηση Νικολάου Τριανταφυλλάκου 1922
Αναστάσιος Χαραλάμπης (1862-1949)		16 Σεπτεμβρίου 1922 – 17 Σεπτεμβρίου 1922	Κυβέρνηση Αναστασίου Χαραλάμπη 1922 Μετά το Κίνημα της 11ης Σεπτεμβρίου 1922, η επαναστατική επιτροπή διόρισε Πρωθυπουργό τον Αλ. Ζαΐμη και επειδή έλειπε στο εξωτερικό, διόρισε προσωρινό πρωθυπουργό τον Σ. Κροκιδά. Αλλά επειδή και αυτός έλειπε εκτός Αθηνών όρκισε μόνο για μια ημέρα τον ταυτόχρονα ορκισθέντα υπουργό Στρατιωτικών αντιστράτηγο Αν. Χαραλάμπη.
Σωτήριος Κροκιδάς (1852-1924)		17 Σεπτεμβρίου 1922 – 14 Νοεμβρίου 1922	Κυβέρνηση Σωτηρίου Κροκιδά 1922 Διορίστηκε από τους κινηματίες της 11ης Σεπτεμβρίου 1922. Στις 17/9 (π.η.) επέστρεψε στην Αθήνα ο Σ. Κροκιδάς και ορκίστηκε αμέσως Πρωθυπουργός.
Στυλιανός Γονατάς (1876-1966)		14 Νοεμβρίου 1922 – 11 Ιανουαρίου 1924	Κυβέρνηση Στυλιανού Γονατά 1922 ως αρχηγός των κινηματίων της 11ης Σεπτεμβρίου 1922 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1923. Στις 10/11/1922 (π.ημερ.) παραιτήθηκε ο Κροκιδάς γιατί διαφώνησε με την επικείμενη εκτέλεση των Έξι και ανέλαβε ο εκ των αρχηγών της Επανάστασης Στ. Γονατάς (14/11 (π.η.).
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		11 Ιανουαρίου 1924 – 6 Φεβρουαρίου 1924	Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1924 Στις 2/1 ο Πλαστήρας κατέθεσε στην Εθνοσυνέλευση την εξουσία και παραιτήθηκε η κυβέρνηση Γονατά και στις 11/1 ορκίστηκε ο Βενιζέλος.
Γεώργιος Καφαντάρης (1873-1946)		6 Φεβρουαρίου 1924 – 12 Μαρτίου 1924	Κυβέρνηση Γεωργίου Καφαντάρη 1924

Β΄ Ελληνική Δημοκρατία (1924-1935)

Κύριο λήμμα: Δεύτερη Ελληνική Δημοκρατία

Όνομα		Διάρκεια	Κόμμα	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Αλέξανδρος Παπαναστασίου (1876-1936)		12 Μαρτίου 1924 – 24 Ιουλίου 1924		Κυβέρνηση Αλεξάνδρου Παπαναστασίου 1924. Διορισμός ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Καφαντάρη. Στις 25 Μαρτίου 1924 με Ψήφισμα της Δ΄ Συντακτικής Συνέλευσης κηρύσσεται έκπτωτη η βασιλική Δυναστεία, εγκαθιδρύεται η αβασίλευτη Δημοκρατία και προκηρύσσεται δημοψήφισμα. Δημοψήφισμα του 1924
Θεμιστοκλής Σοφούλης (1862-1949)		24 Ιουλίου 1924 – 7 Οκτωβρίου 1924		Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1924
Ανδρέας Μιχαλακόπουλος (1876-1938)		7 Οκτωβρίου 1924 – 26 Ιουνίου 1925		Κυβέρνηση Ανδρέα Μιχαλακόπουλου 1924
Θεόδωρος Πάγκαλος (1878-1952)		25 Ιουνίου 1925 – 19 Ιουλίου 1926		Κυβέρνηση Θεόδωρου Πάγκαλου 1925 μετά το Κίνημα Πάγκαλου 25ης Ιουνίου 1925. Δικτατορία του Παγκάλου μετά τις 4 Ιανουαρίου 1926
Αθανάσιος Ευταξίας (1849-1931)		19 Ιουλίου 1926 – 23 Αυγούστου 1926		Κυβέρνηση Αθανασίου Ευταξία 1926, προσπάθεια για πολιτικοποίηση της Δικτατορίας του Παγκάλου
Γεώργιος Κονδύλης (1879-1936)		23 Αυγούστου 1926 – 4 Δεκεμβρίου 1926		Κυβέρνηση Γεωργίου Κονδύλη 1926 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1926. «Επαναστατική» κυβέρνηση μετά το Κίνημα Κονδύλη 22ης Αυγούστου 1926 .
Αλέξανδρος Ζαΐμης (1855-1936)		4 Δεκεμβρίου 1926 – 17 Αυγούστου 1927		Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1926
		17 Αυγούστου 1927 – 8 Φεβρουαρίου 1928		Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1927
		8 Φεβρουαρίου 1928 – 4 Ιουλίου 1928		Κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη 1928
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		4 Ιουλίου 1928 – 7 Ιουνίου 1929		Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1928 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1928
		7 Ιουνίου 1929 – 16 Δεκεμβρίου 1929		Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου Ιουνίου 1929
		16 Δεκεμβρίου 1929 – 26 Μαΐου 1932		Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου Δεκεμβρίου 1929 και 4η πτώχευση της Ελλάδας
Αλέξανδρος Παπαναστασίου (1876-1936)		26 Μαΐου 1932 – 5 Ιουνίου 1932		Κυβέρνηση Αλέξανδρου Παπαναστασίου 1932
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		5 Ιουνίου 1932 – 3 Νοεμβρίου 1932		Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1932 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1932.
Παναγής Τσαλδάρης (1868-1936)		3 Νοεμβρίου 1932 – 16 Ιανουαρίου 1933		Κυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη 1932
Ελευθέριος Βενιζέλος (1864-1936)		16 Ιανουαρίου 1933 – 6 Μαρτίου 1933		Κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου 1933 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1933
Αλέξανδρος Οθωναίος (1879-1970)		6 Μαρτίου 1933 – 10 Μαρτίου 1933		Κυβέρνηση Αλέξανδρου Οθωναίου 1933
Παναγής Τσαλδάρης (1868-1936)		10 Μαρτίου 1933 – 10 Οκτωβρίου 1935		Κυβέρνηση Παναγή Τσαλδάρη 1933 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1935

Παλινόρθωση της μοναρχίας - Δικτατορία (1935-1941)

Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Γεώργιος Κονδύλης (1879-1936)		10 Οκτωβρίου 1935 – 30 Νοεμβρίου 1935	Κυβέρνηση Γεωργίου Κονδύλη 1935. Πραξικόπημα Επαναστατικής Επιτροπής (Παπάγος, Οικονόμου, Ρέππας) και υπόδειξη νέας κυβέρνησης, που ορκίζεται ενώπιον της Ε΄ Συντακτικής Συνέλευσης. Με Ψήφισμα της τελευταίας καταργείται η αβασίλευτη Δημοκρατία και προκηρύσσεται δημοψήφισμα. Δημοψήφισμα του 1935
Κωνσταντίνος Δεμερτζής (1876-1936)		30 Νοεμβρίου 1935 – 13 Απριλίου 1936	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Δεμερτζή 1935. Διορισμός του Κ. Δεμερτζή από τον Βασιλέα Γεώργιο Β΄ για τη διεξαγωγή εκλογών, ύστερα από την επιστροφή του τελευταίου στη χώρα και την παραίτηση της κυβέρνησης Κονδύλη. Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1936.
Ιωάννης Μεταξάς (1871-1941)		13 Απριλίου 1936 – 29 Ιανουαρίου 1941	Κυβέρνηση Ιωάννη Μεταξά 1936. Διορισμός ύστερα από τον θάνατο του Κ. Δεμερτζή. Στις 4 Αυγούστου 1936 εγκαθιδρύει δικτατορία με τη συγκατάθεση του Βασιλέα Γεωργίου Β΄.
Αλέξανδρος Κοριζής (1885-1941)		29 Ιανουαρίου 1941 – 18 Απριλίου 1941	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Κοριζή 1941. Διορισμός ύστερα από τον θάνατο του Ι. Μεταξά. Ύστερα από τον θάνατο του Πρωθυπουργού Αλ. Κοριζή και για το διάστημα 18-20 Απριλίου, καθήκοντα Πρωθυπουργού άσκησε ο πρώτος τη τάξει Υπουργός Δικαιοσύνης Άγις Ταμπακόπουλος, ενώ για το διάστημα 20-21 Απριλίου ο Αντιπρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργός Ναυτικών Υποναύαρχος Αλ. Σακελλαρίου.
Εμμανουήλ Τσουδερός (1882-1956)		21 Απριλίου 1941 – 23 Μαΐου 1941	Κυβέρνηση Εμμανουήλ Τσουδερού 1941, με έδρα αρχικά την Αθήνα και, μετά τις 23 Απριλίου, τα Χανιά.

Κατοχή της Ελλάδας (1941-1944)

Κύριο λήμμα: Κατοχή της Ελλάδας 1941-1944

Βασίλειον της Ελλάδος

Βασιλικές κυβερνήσεις εξωτερικού με έδρα το Λονδίνο και το Κάιρο
Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Εμμανουήλ Τσουδερός (1882-1956)		23 Μαΐου 1941 – 14 Απριλίου 1944	Κυβέρνηση Εμμανουήλ Τσουδερού 1941 Στις 23 Μαΐου 1941, κατά τη διάρκεια της μάχης της Κρήτης, η Κυβέρνηση Τσουδερού αναχώρησε από τα Χανιά με κατεύθυνση την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Στα τέλη Ιουνίου 1941 η Κυβέρνηση αναχώρησε από την Αλεξάνδρεια για το Κέιπ Τάουν της Νοτίου Αφρικής, απ' όπου μετακινήθηκε για να εγκατασταθεί οριστικά στο Λονδίνο. Ορισμένα μέλη της Κυβέρνησης έδρευαν στο Κάιρο της Αιγύπτου.
Σοφοκλής Βενιζέλος (1894-1964)		14 Απριλίου 1944 – 26 Απριλίου 1944	Κυβέρνηση Σοφοκλή Βενιζέλου 1944 με έδρα το Κάιρο.
Γεώργιος Παπανδρέου (1888-1968)		26 Απριλίου 1944 – 24 Μαΐου 1944	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου Απριλίου 1944 με έδρα το Κάιρο.
		24 Μαΐου 1944 – 18 Οκτωβρίου 1944	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου Μαΐου 1944 με έδρα το Κάιρο. Διορισμός εκ νέου του Γ. Παπανδρέου ως Πρωθυπουργού από τον Βασιλέα Γεώργιο Β΄, προκειμένου να σχηματιστεί κυβέρνηση εθνικής ενώσεως, μετά την υπογραφή του Εθνικού Συμβολαίου στο Συνέδριο του Λιβάνου. Στις 18 Οκτωβρίου 1944, μετά την απελευθέρωση της χώρας, η Κυβέρνηση Παπανδρέου επέστρεψε από το εξωτερικό και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα.

Ελληνική Πολιτεία

Δοσιλογικές Κυβερνήσεις Ελληνικής Πολιτείας συνεργασθείσες με τις κατοχικές δυνάμεις με έδρα την Αθήνα
Όνομα	Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Γεώργιος Τσολάκογλου (1886-1948)	30 Απριλίου 1941 – 2 Δεκεμβρίου 1942	Κυβέρνηση Γεωργίου Τσολάκογλου 1941
Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος (1878-1961)	2 Δεκεμβρίου 1942 – 7 Απριλίου 1943	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου 1942
Ιωάννης Ράλλης (1878-1946)	7 Απριλίου 1943 – 12 Οκτωβρίου 1944	Κυβέρνηση Ιωάννη Ράλλη 1943

Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (Κυβέρνηση του βουνού)

Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης στην ελεύθερη Ελλάδα
Όνομα		Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Ευριπίδης Μπακιρτζής (1895-1947)		10 Μαρτίου 1944 – 19 Απριλίου 1944	Κυβέρνηση του βουνού Ευριπίδη Μπακιρτζή 1944
Αλέξανδρος Σβώλος (1892-1952)		19 Απριλίου 1944 – 2 Σεπτεμβρίου 1944	Κυβέρνηση του βουνού Αλέξανδρου Σβώλου 1944 Η Π.Ε.Ε.Α. αυτοδιαλύθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1944.

Απελευθέρωση -Β΄ Βασιλευομένη Δημοκρατία (1944-1967)

Όνομα		Διάρκεια	Κόμμα	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Γεώργιος Παπανδρέου (1888-1968)		18 Οκτωβρίου 1944 – 3 Ιανουαρίου 1945		Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου Εθνικής Ενότητος 1944. Ο Πρωθυπουργός παρέμεινε στη θέση του χωρίς να επαναδιοριστεί, ενώ διορίστηκαν νέοι υπουργοί.
Νικόλαος Πλαστήρας (1883-1953)		3 Ιανουαρίου 1945 – 8 Απριλίου 1945		Κυβέρνηση Νικολάου Πλαστήρα 1945. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Παπανδρέου.
Πέτρος Βούλγαρης (1884-1957)		8 Απριλίου 1945 – 11 Αυγούστου 1945		Κυβέρνηση Πέτρου Βούλγαρη Απριλίου 1945. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Πλαστήρα.
		11 Αυγούστου 1945 – 17 Οκτωβρίου 1945	Υπηρεσιακή κυβέρνηση	Κυβέρνηση Πέτρου Βούλγαρη Αυγούστου 1945. Επαναδιορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, για σχηματισμό υπηρεσιακής υπερκομματικής κυβέρνησης.
Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Δαμασκηνός (1891-1949)		17 Οκτωβρίου 1945 – 1 Νοεμβρίου 1945		Κυβέρνηση Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού 1945. Ανάληψη της προεδρίας της κυβέρνησης από τον ίδιο τον Αντιβασιλέα, λόγω της αδυναμίας σχηματισμού πολιτικής κυβέρνησης, ύστερα από την παραίτηση της υπηρεσιακής κυβέρνησης Βούλγαρη.
Παναγιώτης Κανελλόπουλος (1902-1986)		1 Νοεμβρίου 1945 – 22 Νοεμβρίου 1945		Κυβέρνηση Παναγιώτη Κανελλόπουλου 1945. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησής του.
Θεμιστοκλής Σοφούλης (1862-1949)		22 Νοεμβρίου 1945 – 4 Απριλίου 1946	Κόμμα των Φιλελευθέρων	Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1945. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Κανελλόπουλου.
Παναγιώτης Πουλίτσας (1881-1968)		4 Απριλίου 1946 – 18 Απριλίου 1946		Κυβέρνηση Παναγιώτη Πουλίτσα 1946. Διορισμός του Προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, μέχρι την εκλογή αρχηγού του Λαϊκού Κόμματος, το οποίο διέθετε την πλειοψηφία ύστερα από τις εκλογές. Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1946
Κωνσταντίνος Τσαλδάρης (1884-1970)		18 Απριλίου 1946 – 2 Οκτωβρίου 1946	Λαϊκό Κόμμα	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Τσαλδάρη Απριλίου 1946. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Δαμασκηνό, ύστερα από την εκλογή του ως αρχηγού του Λαϊκού Κόμματος και την παραίτηση της κυβέρνησης Πουλίτσα. Δημοψήφισμα του 1946
		2 Οκτωβρίου 1946 – 24 Ιανουαρίου 1947	Λαϊκό Κόμμα	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Τσαλδάρη Οκτωβρίου 1946. Επαναδιορισμός από τον ίδιο τον Βασιλέα Γεώργιο Β΄, ύστερα από την επιστροφή του τελευταίου στη χώρα.
Δημήτριος Μάξιμος (1873-1955)		24 Ιανουαρίου 1947 – 29 Αυγούστου 1947		Κυβέρνηση Δημητρίου Μαξίμου 1947.
Κωνσταντίνος Τσαλδάρης (1884-1970)		29 Αυγούστου 1947 – 7 Σεπτεμβρίου 1947	Λαϊκό Κόμμα	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Τσαλδάρη 1947
Θεμιστοκλής Σοφούλης (1862-1949)		7 Σεπτεμβρίου 1947 – 18 Νοεμβρίου 1948	Στήριξη: Λαϊκό Κόμμα, Κόμμα των Φιλελευθέρων και άλλα μικρότερα κόμματα του Κέντρου και της Δεξιάς	Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1947. Διορισμός ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Τσαλδάρη, προκειμένου να σχηματιστεί κυβέρνηση συνεργασίας εν όψει του Εμφυλίου Πολέμου.
		18 Νοεμβρίου 1948 – 20 Ιανουαρίου 1949		Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη 1948. Επαναδιορισμός.
		20 Ιανουαρίου 1949 – 14 Απριλίου 1949		Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη Ιανουάριος 1949. Επαναδιορισμός.
		14 Απριλίου 1949 – 24 Ιουνίου 1949		Κυβέρνηση Θεμιστοκλή Σοφούλη Απρίλιος 1949. Επαναδιορισμός. Ύστερα από τον θάνατο του Πρωθυπουργού Θ. Σοφούλη και για το διάστημα 24-30 Ιουνίου, καθήκοντα Πρωθυπουργού άσκησε ο ο Αντιπρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου Αλ. Διομήδης.
Αλέξανδρος Διομήδης (1875-1950)		30 Ιουνίου 1949 – 6 Ιανουαρίου 1950	Στήριξη: Λαϊκό Κόμμα, Κόμμα Φιλελευθέρων και άλλα μικρότερα κόμματα του Κέντρου και της Δεξιάς	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Διομήδη 1949. Διορισμός ύστερα από τον θάνατο του Θ. Σοφούλη.
Ιωάννης Θεοτόκης (1880-1961)		6 Ιανουαρίου 1950 – 23 Μαρτίου 1950	Υπηρεσιακή κυβέρνηση	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Ιωάννη Θεοτόκη 1950 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1950
Σοφοκλής Βενιζέλος (1894-1964)		23 Μαρτίου 1950 – 15 Απριλίου 1950	Κόμμα Φιλελευθέρων	Κυβέρνηση Σοφοκλή Βενιζέλου Μάρτιος 1950
Νικόλαος Πλαστήρας (1883-1953)		15 Απριλίου 1950 – 21 Αυγούστου 1950	ΕΠΕΚ, συνασπισμός του Κέντρου	Κυβέρνηση Νικολάου Πλαστήρα 1950
Σοφοκλής Βενιζέλος (1894-1964)		21 Αυγούστου 1950 – 13 Σεπτεμβρίου 1950	Κόμμα Φιλελευθέρων	Κυβέρνηση Σοφοκλή Βενιζέλου Αύγουστος 1950
		13 Σεπτεμβρίου 1950 – 3 Νοεμβρίου 1950	Κόμμα Φιλελευθέρων, Συνασπισμός Κέντρου, Δεξιάς	Κυβέρνηση Σοφοκλή Βενιζέλου Σεπτέμβριος 1950
		3 Νοεμβρίου 1950 – 27 Οκτωβρίου 1951	Κόμμα Φιλελευθέρων	Κυβέρνηση Σοφοκλή Βενιζέλου Νοέμβριος 1950 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1951
Νικόλαος Πλαστήρας		27 Οκτωβρίου 1951 – 11 Οκτωβρίου 1952	ΕΠΕΚ, Κόμμα Φιλελευθέρων	Κυβέρνηση Νικολάου Πλαστήρα 1951
Δημήτριος Κιουσόπουλος (1892-1977)		11 Οκτωβρίου 1952 – 19 Νοεμβρίου 1952	Ανώτατος δικαστικός	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Δημητρίου Κιουσόπουλου 1952
Αλέξανδρος Παπάγος (1883-1955)		19 Νοεμβρίου 1952 – 4 Οκτωβρίου 1955	Ελληνικός Συναγερμός, Αρχιστράτηγος στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και τον Εμφύλιο, τιμητικά Στρατάρχης	Κυβέρνηση Αλέξανδρου Παπάγου 1952 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1952
Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής (1907-1998)		6 Οκτωβρίου 1955 – 29 Φεβρουαρίου 1956	Προερχόμενος από τον Ελληνικό Συναγερμό, ίδρυσε την ΕΡΕ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1955 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1956
		29 Φεβρουαρίου 1956 – 5 Μαρτίου 1958	ΕΡΕ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1956
Κωνσταντίνος Γεωργακόπουλος (1890-1973)		5 Μαρτίου 1958 – 17 Μαΐου 1958	Πρόεδρος του Ερυθρού Σταυρού, υπουργός του Μεταξά	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γεωργακόπουλου 1958 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1958
Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής (1907-1998)		17 Μαΐου 1958 – 20 Σεπτεμβρίου 1961	ΕΡΕ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1958
Κωνσταντίνος Δόβας (1898-1973)		20 Σεπτεμβρίου 1961 – 4 Νοεμβρίου 1961	Αντιστράτηγος, υπηρετούσε στην Αυλή του Βασιλιά	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Κωνσταντίνου Δόβα 1961 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1961
Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής (1907-1998)		4 Νοεμβρίου 1961 – 19 Ιουνίου 1963	ΕΡΕ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1961
Παναγιώτης Πιπινέλης (1899-1970)		19 Ιουνίου 1963 – 29 Σεπτεμβρίου 1963		Κυβέρνηση Παναγιώτη Πιπινέλη 1963
Στυλιανός Μαυρομιχάλης (1902-1981)		29 Σεπτεμβρίου 1963 – 8 Νοεμβρίου 1963	Ανώτατος δικαστικός	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Στυλιανού Μαυρομιχάλη 1963 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1963
Γεώργιος Παπανδρέου (1888-1968)		8 Νοεμβρίου 1963 – 30 Δεκεμβρίου 1963	Ένωσις Κέντρου	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου 1963
Ιωάννης Παρασκευόπουλος (1900-1984)		30 Δεκεμβρίου 1963 – 18 Φεβρουαρίου 1964	Υποδιοικητής της Εθνικής Τράπεζας	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Ιωάννη Παρασκευόπουλου 1963 και Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1964
Γεώργιος Παπανδρέου (1888-1968)		18 Φεβρουαρίου 1964 – 15 Ιουλίου 1965	Ένωσις Κέντρου	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου 1964
Γεώργιος Αθανασιάδης-Νόβας (1893-1987)		15 Ιουλίου 1965 – 20 Αυγούστου 1965	Προερχόμενος από την ΕΚ, "Αποστάτης"	Κυβέρνηση Γεωργίου Αθανασιάδη-Νόβα 1965
Ηλίας Τσιριμώκος (1907-1968)		20 Αυγούστου 1965 – 17 Σεπτεμβρίου 1965	Προερχόμενος από την ΕΚ, "Αποστάτης"	Κυβέρνηση Ηλία Τσιριμώκου 1965
Στέφανος Στεφανόπουλος (1898-1982)		17 Σεπτεμβρίου 1965 – 22 Δεκεμβρίου 1966	Προερχόμενος από την ΕΚ, "Αποστάτης"	Κυβέρνηση Στέφανου Στεφανόπουλου 1965
Ιωάννης Παρασκευόπουλος (1900-1984)		22 Δεκεμβρίου 1966 – 3 Απριλίου 1967	Υποδιοικητής της Εθνικής Τράπεζας	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Ιωάννη Παρασκευόπουλου 1966
Παναγιώτης Κανελλόπουλος (1902-1986)		3 Απριλίου 1967 – 21 Απριλίου 1967	ΕΡΕ	Κυβέρνηση Παναγιώτη Κανελλόπουλου 1967

Στρατιωτική Δικτατορία (1967-1974)

Κύριο λήμμα: Χούντα των Συνταγματαρχών

Όνομα	Διάρκεια	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Κωνσταντίνος Κόλλιας (1901-1998)	21 Απριλίου 1967 – 13 Δεκεμβρίου 1967	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Κόλλια 1967. Πρώτη δικτατορική κυβέρνηση. Διορισμός από τον Βασιλέα Κωνσταντίνο, μετά την έκρηξη του πραξικοπήματος των Συνταγματαρχών.
Γεώργιος Παπαδόπουλος (1919-1999)	13 Δεκεμβρίου 1967 – 8 Οκτωβρίου 1973	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπαδόπουλου 1967. Δικτατορία. Διορισμός από τον Αντιβασιλέα Γ. Ζωιτάκη, μετά την έκρηξη του αποτυχημένου βασιλικού αντιπραξικοπήματος.
Σπυρίδων Μαρκεζίνης (1909-2000)	8 Οκτωβρίου 1973 – 25 Νοεμβρίου 1973	Κυβέρνηση Σπυρίδωνος Μαρκεζίνη 1973. Μεταβατική Κυβέρνηση. Διορισμός από τον Δικτάτορα - Πρόεδρο της Δημοκρατίας Γεώργιο Παπαδόπουλο μετά το Δημοψήφισμα του 1973 στο πλαίσιο του Σχεδίου φιλελευθεροποίησης του Δικτατορικού Καθεστώτος , Στόχος της Κυβέρνησης η διεξαγωγή Βουλευτικών Εκλογών τον Φεβρουάριο του 1974. Ανατράπηκε από το πραξικόπημα του Δημητρίου Ιωαννίδη
Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος (1919-2000)	25 Νοεμβρίου 1973 – 23 Ιουλίου 1974	Κυβέρνηση Αδαμαντίου Ανδρουτσόπουλου 1973. Διορισμός από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Φ. Γκιζίκη, μετά την έκρηξη του πραξικοπήματος του Δ. Ιωαννίδη. Η κυβέρνηση υπό την πίεση της επαπειλούμενης πολεμικής σύρραξης με την Τουρκία είχε ουσιαστικά εγκαταλείψει την εξουσία από το πρωί της 23ης Ιουλίου. Τυπικά δεν υπέβαλε ποτέ την παραίτησή της και δεν εκδόθηκε Προεδρικό Διάταγμα απαλλαγής από τα καθήκοντά της. Με πρωτοβουλία του Προέδρου της Δημοκρατίας Φ. Γκιζίκη και των Αρχηγών των Ενόπλων Δυνάμεων, μετά από σύσκεψη με πολιτικούς και άλλους παράγοντες της δημόσιας ζωής, προσεκλήθη ο Κ. Καραμανλής να αναλάβει ως Πρωθυπουργός το σχηματισμό νέας Κυβέρνησης.

Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία (1974-)

Κύριο λήμμα: Γ' Ελληνική Δημοκρατία

Όνομα		Διάρκεια	Κόμμα	Κυβέρνηση / Σημειώσεις
Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής (1907-1998)		24 Ιουλίου 1974 – 21 Νοεμβρίου 1974	De facto κυβέρνηση από στελέχη των προδικτατορικών κομμάτων (ΕΡΕ και Ένωσις Κέντρου) και μερικά στελέχη του αντιδικτατορικού αγώνα.	Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1974
		21 Νοεμβρίου 1974 – 28 Νοεμβρίου 1977	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1974 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1974 Δημοψήφισμα του 1974
		28 Νοεμβρίου 1977 – 10 Μαΐου 1980	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Γ. Καραμανλή 1977 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1977
Γεώργιος Ράλλης (1918-2006)		10 Μαΐου 1980 – 17 Σεπτεμβρίου 1981 και 17 Σεπτεμβρίου 1981 – 21 Οκτωβρίου 1981	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Γεωργίου Ράλλη 1980. Διορισμός ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Καραμανλή. Η κυβέρνηση Ράλλη παραιτήθηκε στις 17 Σεπτεμβρίου 1981 και επαναδιορίστηκε ως υπηρεσιακή προκειμένου να διεξαγάγει εκλογές.
Ανδρέας Παπανδρέου (1919-1996)		21 Οκτωβρίου 1981 – 5 Ιουνίου 1985	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1981 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1981
		5 Ιουνίου 1985 – 2 Ιουλίου 1989	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1985 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1985
Τζαννής Τζαννετάκης (1927-2010)		2 Ιουλίου 1989 – 12 Οκτωβρίου 1989	Νέα Δημοκρατία, Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου (συμπεριλ. ΚΚΕ)	Κυβέρνηση Τζαννή Τζαννετάκη 1989 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Ιουνίου 1989
Ιωάννης Γρίβας (1923)		12 Οκτωβρίου 1989 – 23 Νοεμβρίου 1989	Υπηρεσιακή κυβέρνηση	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Ιωάννη Γρίβα 1989. Διορισμός του Προέδρου του Αρείου Πάγου για διεξαγωγή εκλογών, ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Τζαννετάκη.
Ξενοφών Ζολώτας (1904-2004)		23 Νοεμβρίου 1989 – 11 Απριλίου 1990	Νέα Δημοκρατία, ΠΑΣΟΚ, Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου (συμπεριλ. ΚΚΕ)	Οικουμενική κυβέρνηση Ξενοφώντα Ζολώτα 1989 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Νοεμβρίου 1989
Κωνσταντίνος Μητσοτάκης (1918)		11 Απριλίου 1990 – 13 Οκτωβρίου 1993	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη 1990 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1990
Ανδρέας Παπανδρέου (1919-1996)		13 Οκτωβρίου 1993 – 17 Ιανουαρίου 1996	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1993 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1993 Ύστερα από την ατομική παραίτηση του Πρωθυπουργού Α. Παπανδρέου και για το διάστημα 17-22 Ιανουαρίου, καθήκοντα Πρωθυπουργού άσκησε ο πρώτος τη τάξει Υπουργός Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης Απ.-Αθ. Τσοχατζόπουλος.
Κωνσταντίνος Σημίτης (1936)		22 Ιανουαρίου 1996 – 25 Σεπτεμβρίου 1996	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη 1996 (Ιανουάριος). Εκλογή από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑ.ΣΟ.Κ., ύστερα από παραίτηση του Πρωθυπουργού Α. Παπανδρέου.
		25 Σεπτεμβρίου 1996 – 13 Απριλίου 2000	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη 1996 (Σεπτέμβριος) Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 1996
		13 Απριλίου 2000 – 10 Μαρτίου 2004	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Σημίτη 2000 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 2000
Κωνσταντίνος Α. Καραμανλής (1956)		10 Μαρτίου 2004 – 19 Σεπτεμβρίου 2007	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Α. Καραμανλή 2004 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 2004
		19 Σεπτεμβρίου 2007– 6 Οκτωβρίου 2009	Νέα Δημοκρατία	Κυβέρνηση Κωνσταντίνου Α. Καραμανλή 2007 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 2007
Γεώργιος Α. Παπανδρέου (1952)		6 Οκτωβρίου 2009 – 11 Νοεμβρίου 2011	ΠΑΣΟΚ	Κυβέρνηση Γεωργίου Παπανδρέου 2009 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές 2009
Λουκάς Παπαδήμος (1947)		11 Νοεμβρίου 2011 - 16 Μαΐου 2012	ΠΑΣΟΚ, Νέα Δημοκρατία και ΛΑΟΣ (στήριξη από ΛΑΟΣ μέχρι 10/2/2012)	Κυβέρνηση Λουκά Παπαδήμου 2011. Διορισμός ύστερα από την παραίτηση της κυβέρνησης Παπανδρέου.
Παναγιώτης Πικραμμένος (1945)		16 Μαΐου 2012 - 20 Ιουνίου 2012	Υπηρεσιακή κυβέρνηση	Υπηρεσιακή κυβέρνηση Παναγιώτη Πικραμμένου 2012. Διορισμός του Προέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας για διεξαγωγή εκλογών, ύστερα από την αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης που να έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής μετά τις Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Μαΐου 2012.
Αντώνης Σαμαράς (1951)		20 Ιουνίου 2012	Νέα Δημοκρατία,με τη στήριξη του ΠΑΣΟΚ και ΔΗΜΑΡ (στήριξη από ΔΗΜΑΡ ως 21/6/2013)	Κυβέρνηση Αντωνίου Σαμαρά 2012 Ελληνικές βουλευτικές εκλογές Ιουνίου 2012. Την κυβέρνηση στήριζαν η ΝΔ, το ΠΑΣΟΚ και η ΔΗΜΑΡ μέχρι τον Ιούνιο του 2013 οπότε η ΔΗΜΑΡ απέσυρε τους υπουργούς της με αφορμή το κλείσιμο της ΕΡΤ.

Ιστορία της Κοζάνης.

Πρώτοι συνοικισμοί

            Αφού λοιπόν καταβλήθηκε αυτή η πόλη απ’ τις συχνές επιδρομές, και πέρασε ένα διάστημα -πολύ πριν την κατάληψη κι οπωσδήποτε στα τελευταία βυζαντινά χρόνια (1100 -1300)-, χτίστηκε ναός και μετόχι σε θέση επίκαιρη και οχυρή, περιβαλλόμενη από δάσος. Κατά τη βυζαντινή περίοδο, σε απόκρυφη φυσικά οχυρωμένη τοποθεσία, στη θέση Σώποτον ή Ισόπατον, ιδρύθηκε ακόμη συνοικισμός που ονομάστηκε Καλύβια, ο οποίος απείχε μισή ώρα προς τα δυτικά από το ναό και το μοναστήρι και είχε αρκετές πηγές πόσιμων νερών στα όρια του. Απ” αυτά τα Καλύβια σώζονται ερείπια, υδραγωγεία και ίχνη δρόμων, ενώ μερικές φορές ανακαλύπτονται εκεί οικιακά αντικείμενα ασήμαντα και νομίσματα βυζαντινά· η τοποθεσία σήμερα ονομάζεται Παλαιόσπιτα. Ταυτόχρονα με την ίδρυση του συνοικισμού, ιδρύθηκε λίγο μακρύτερα και ναός, προς το ΝΑ μέρος, πάνω σε προβεβλημένο λόφο, στην μνήμη του Αγίου Αθανασίου θεμελιωμένος πάνω σε ερείπια αρχαίου βωμού και μισοκρυμμένος ανάμεσα σε δάσος από σφενδάμια, κρανιές και άλλα δέντρα.

Άποικοι από την Ήπειρο

Και ενώ έτσι είχαν τα πράγματα, γύρω στο 1390, άποικοι από την Πρεμετή, το Μπιθυκούκι και την Κόσδιανη, οι οποίοι δεν άντεχαν τις πιέσεις και τη βίαιη αλλαγή του θρησκεύματος τους, μετανάστευσαν από εκεί και προχωρώντας ανατολικότερα κατέλαβαν οχυρή θέση που απείχε μια ώρα από το βουνό, πάνω από τη Σελίτσα, στάθμευσαν στο μέρος, άρχισαν να κατασκευάζουν καλύβες κι ονόμασαν το μέρος Κόζιανη από την ερημωμένη Κόστιανη ή Κοστάνιανη, πόλη της Ηπείρου που βρίσκεται στην επαρχία της Πωγωνιανής.

Αρχές και ονομασίες του συνοικισμού

Λίγο καιρό μετά την εγκατάσταση των προσφύγων (1392) πάνω από την Σελίτσα και ενώ διασκορπίστηκαν στην περιοχή Κονιάρηδες έποικοι από την Ανατολή -οι οποίοι κατέλαβαν επίκαιρες θέσεις και εύφορα μέρη διώχνοντας τους παλιούς ενοίκους- οι κάτοικοι του νέου αποικισμού δοκίμασαν πολλές ταλαιπωρίες· κι επειδή δεν ήταν ασφαλείς στην περιοχή, μετακινήθηκαν ανατολικά και αφού βρήκαν χριστιανικό συνοικισμό δίπλα στα Καλύβια έμειναν εκεί· οι κάτοικοι των Καλυβίων δεν τους αποξένωσαν εντελώς, τους υποχρέωσαν όμως να χτίσουν τα σπίτια τους ανατολικότερα, κοντά στο δάσος, πλάι σε μια βραχώδη απόφυση, βορειοδυτικά της ορεινής αντηρίδος του Βερμίου, πάνω από τη σημερινή πόλη· ονόμασαν την περιοχή Τσαμουριά, διασώζοντας το παρωνύμιο της παλιάς κοιτίδας τους. Έτσι, συγκροτήθηκε συνοικισμός και η πολίχνη ονομάστηκε Κόστιανη ή Κόσδιανη με τραχύτερη προφορά, γνωστή αργότερα και ως Κόζιανην, την οποία οι μετέπειτα λόγιοι μετασχημάτισαν επί το ελληνικότερον σε Κοζάνη. Κοντά στη θέση Τσάμρα, ονόμασαν και την διπλανή βραχώδη απόκλιση του λόφου Σκρίκαν ή Σκίρκαν, όνομα που δηλώνει βραχώδη τόπο.

Κύρος παραδόσεως

            Μετά από προσεκτική έρευνα κι επιμελή έλεγχο, δέχτηκα την παράδοση αυτή ως την πιο ασφαλή ιστορικά, αφού προερχόταν από ανθρώπους αξιόπιστους, οι οποίοι ήταν απλοί μεν, ερεύνησαν όμως τις πηγές και την ιστορία της πόλης και περισσότερο απ” τον αείμνηστο  Νάννο Γιάντσο, ο οποίος ήταν απόγονος οικογένειας που ήρθε απ” την Ήπειρο μαζί με τις οικογένειες Σιώμου, Γιαννούση, Κόντη, Λουσιάνη, Μπούνου, Σιακαβάρα, Ρούση, Βλιώρα, Καρακάση, Κουτσοσίμου, Λάσκου, Λούια, Λακοβά, Μπασισίμου (Τζιμουλά), Τσιώρα, Πηγαδά, Σαχίνη, Χατζηκωνσταντίνου, Μουστάκα, Μούκα, Σμίλιου κ.α. Απορώ δε πώς η ουσιώδης αυτή παράδοση διέφυγε από την έρευνα όσων έγραψαν μέχρι τώρα, και ειδικά απ’ τον Γουναρόπουλο, ο οποίος είχε το μυαλό του στις μεταγενέστερες και παιδαριώδεις εκείνες φήμες.

Σύμφωνα λοιπόν με τα προηγούμενα, το όνομα της πόλης εξηγείται πλέον σαφώς, προκύπτει από την εξέλιξη της ιστορίας κι ερμηνεύεται με βάση την φιλοπατρία των πρώτων Ελλήνων αποίκων που ήρθαν απ” την Ήπειρο, οι οποίοι για να παρηγορηθούν διατήρησαν το όνομα της ερημωμένης πατρίδας τους και ανασύστησαν νέα Κόσδιανη. Με αυτό τον τρόπο, εξηγείται και η ονομασία της τοποθεσίας Παλαιοκόσδιανη, η οποία διασώθηκε μέχρι σήμερα στο βουνό πάνω από τη Σελίτσα, μια ώρα απόσταση προς τα βορειοανατολικά της. Σύμφωνα με όσα λένε αυτόπτες μάρτυρες, στην τοποθεσία που αναφέραμε σώζονται ασήμαντα ίχνη παλαιού συνοικισμού, ενώ το 1906 χτίστηκε εκεί ναός και γίνεται κάθε χρόνο πανηγύρι στη μνήμη του Αγίου Μάρκου.

Σέρβια. Έποικοι από τα Σέρβια και το Δρέπανο

Μετά την εγκατάσταση των αποίκων από την Ήπειρο, κι αφού έγινε γνωστός ο νέος συνοικισμός δίπλα στον φτωχικό συνοικισμό του Τρίδεντρου που προϋπήρχε, δεκαοχτώ περίπου οικογένειες από τα Σέρβια, πόλης μεγάλης και πολυάνθρωπης, για να αποφύγουν την καταπίεση κατέφτασαν μετά από μερικά χρόνια κυνηγημένοι (επήλυδες), κατοίκησαν εκεί κι ενίσχυσαν το συνοικισμό που υπήρχε.

Βεβαίως, δεν είναι γνωστό ποιο έτος ακριβώς έγινε η μετοίκηση αυτών που ήρθαν απ” τα Σέρβια, εικάζεται όμως ότι συνέβη λίγα χρόνια μετά την κάθοδο των εποίκων από την Ήπειρο. Κατά την περίοδο που μετοίκησαν στη νεοσύστατη πολίχνη (αρτιπαγές πολίχνιον) οι αναφερόμενες οικογένειες από τα Σέρβια, άρχισαν να προσέρχονται στην Κόσδιανη και νέοι άποικοι από το χριστιανικό χωριό Δρέπανο (σήμερον Δρεπανάδες), το οποίο βρισκόταν μια ώρα βορειοανατολικά της Κοζάνης, χτισμένο κοντά στο σημερινό Καρατζιλάριον. Γιατί, αφού οι κατακτητές άποικοι από το Ικόνιο κατέλαβαν την εύφορη πεδιάδα του Εγρί Μπουτζάκ (λοξής γωνίας), οι Χριστιανοί κατέφευγαν σε άβατα, πετρώδη και απόκρυφα μέρη, για να βρουν καταφύγιο, επειδή δεν μπορούσαν να ζήσουν με ασφάλεια. Αφού ερήμωσαν λοιπόν τα χωριά Δρέπανο και Σταρείδωλα (Τοπτσιλάρ), πολλοί κάτοικοί τους μετατοπίστηκαν στη νεοσύστατη πολίχνη αυξάνοντας τον πληθυσμό της, ενώ άλλοι από αυτούς στράφηκαν προς τα χωριά των Χασίων, τα οποία απέφευγαν τις συχνές επιδρομές των γειτόνων (ομόρων) γιατί ήταν χτισμένα σε μέρη οχυρά και δύσβατα.

Ένωση των συνοικισμών

Έτσι, αφού ο συνοικισμός έγινε αρκετά μεγάλος (επαρκής) κι εγκαταστάθηκε σ’ αυτόν αντιπρόσωπος της κυβέρνησης, οι κάτοικοι που έμεναν προηγουμένως γύρω από το Σώποτον άφησαν σταδιακά (βαθμηδόν) τα σπίτια τους στα Καλύβια κι εγκαταστάθηκαν στην πολίχνη. Ήταν περίπου εβδομήντα έξι οικογένειες (πολλοί από αυτούς ασχολούνταν με την υφαντουργία) και διασκορπίστηκαν σε διάφορα μέρη του νέου συνοικισμού.

            Η συγχώνευση αυτή, κατά πάσα πιθανότητα, έγινε πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453). Είναι δε ευνόητο ότι αυτοί που εγκαταστάθηκαν κατέλαβαν τα γύρω χωράφια και άρχισαν να τα καλλιεργούν, ιδίως στο νότιο μέρος· τα περισσότερα μέρη τα κόσμησαν με αμπελώνες· γιατί, αφού δοκίμασαν, παρατήρησαν ότι το φυτό αυτό εγκλιματίζεται εύκολα, έδινε άφθονους καρπούς, και παρήγαγε εξαιρετικόν οίνο.

Ο Επίκουρος, ο Νίτσε και η τέχνη του ηδέως ζην

Ο Επίκουρος, ο Νίτσε και η τέχνη του ηδέως ζην

Ο Επίκουρος (341 π.Χ. – 270 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος. Ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή, εν ονόματι Κήπος του Επίκουρου, η οποία θεωρείται από τις πιο γνωστές σχολές της ελληνικής φιλοσοφίας.

Ο Επίκουρος παραμένει ένας από τους λιγότερο προβεβλημένους φιλοσόφους του αρχαίου κόσμου. Από μια τεράστια σε όγκο και σημασία πνευματική παραγωγή έφτασαν μέχρι τις μέρες μας σχετικά λίγα έργα και αυτά θρυμματισμένα, καθώς τα περισσότερα βιβλία χάθηκαν, για διάφορους λόγους. Από τους αρχαίους στοχαστές περισσότερο γνωστοί έγιναν άλλοι, όπως λ.χ. ο Πλάτων, ενώ πολλοί έμειναν συστηματικά στην αφάνεια ή συκοφαντήθηκαν σε όλες τις εποχές. Κατά τον καθηγητή Χαράλαμπο Θεοδωρίδη, Πλάτων και Επίκουρος είναι οι δύο πόλοι της συναισθηματικής και διανοητικής ζωής, η πιο βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη φύση αντίθεση, καθρέφτισμα της οικονομικής και κοινωνικής αντίθεσης. Ο Πλάτων είναι ο τυπικός αντιπρόσωπος του ιδεαλισμού, ο Επίκουρος του συστηματικότερου υλισμού που γνώρισε η Αρχαιότητα. Η αντίθεση είναι χαρακτηριστική για την ζωή και την κίνηση των ιδεών, για την ιστορία της φιλοσοφίας, που είναι η πάλη του ιδεαλισμού και του υλισμού. Η πρώτη, η παλαιότερη και πρωτογονότερη θεώρηση του κόσμου, είναι η ιδεαλιστική. Ο Σωκράτης είχε ιδιαίτερη μεταχείριση, καθώς ή περίφημη ρήση του για τον επερχόμενο σωτήρα ερμηνεύτηκε ως προαναγγελία της άφιξης του Ιησού: «καθεύδοντες διατελοίτε αν, ει μη τινά άλλον ο θεός υμίν επιπέμψειεν κηδόμενος υμών», όλον τον καιρό θα εξακολουθείτε να κοιμάσθε, ώσπου να σας λυπηθεί ο θεός και σας στείλει άλλον κανέναν. Ο Πλάτων πέρασε για θεόπνευστος προφήτης με προαισθήματα για το σωτήριο κήρυγμα.Το πλούσιο έργο του Επίκουρου, σημειώνει παρακάτω ο Θεοδωρίδης, παραμελήθηκε, χάθηκε και στην τύχη χρωστάμε τα λίγα πολύτιμα κομμάτια που σώθηκαν. Κρυμμένα αιώνες σα σπίθα στη στάχτη χρησίμευσαν προσάναμμα, όταν έφτασε το πλήρωμα άλλων καιρών. Η έρευνα και η κατανόηση αναστήλωσαν τη φωτεινή φυσιογνωμία του, την γνήσια ελληνική και οδηγημένοι από τη φεγγοβολία της αναστηλώνουμε κι εμείς την Αρχαιότητα όπως ήταν στην πραγματικότητα. 

    Η διδασκαλία για τη μοίρα και το πεπρωμένο έχει κεντρική θέση σε ολόκληρο το φιλοσοφικό ρεύμα του ιδεαλισμού. «Ουκ έστιν αλλάξαι ανθρώποις, ό,τι Μοίρα κακά κλωστήρος επείγει, δεν μπορούν οι άνθρωποι να ξεφύγουν απ’ ό,τι η μοίρα τούς γράφει, λέει ο Θεόκριτος, ενώ  σύμφωνα με τον Αρχίλοχο «όλα η τύχη και η μοίρα τα δίνει στους ανθρώπους», πάντα τύχη και μοίρα ανδρί δίδωσι. Κατά τον Λεύκιππο, «τα πάντα γίνονται κατ’ αναγκαιότητα, αυτήν την αναγκαιότητα ονομάζουμε ειμαρμένη», πάντα κατ’ ανάγκην, την δ’ αυτήν ειμαρμένην. Στη ίδια γραμμή βρίσκεται και ο ποιητής Όμηρος: «Σε τίποτα δεν ωφελούν τα κλαψουρίσματα. Οι Θεοί έκλωσαν έτσι το νήμα της ζωής των δυστυχισμένων ανθρώπων, που αυτοί ζούνε μέσα στα βάσανα, ενώ εκείνοι μένουν αμέριμνοι. Δύο δοχεία βρίσκονται κοντά στην πόρτα του Δία: το ένα γεμάτο από κακά δώρα και το άλλο γεμάτο από δώρα καλά. Αυτά ο κεραυνοβόλος Δίας τ’ ανακατώνει και δίνει σ’ άλλον κακά και σ’ άλλον καλά. Σ’ όποιον δώσει κακά δώρα, τον καθιστά πραγματικά δυστυχισμένο κι αληθινό βάρος της γης, πάνω στην οποία περιπλανιέται κι όπου περιφρονιέται κι από τους Θεούς κι από ανθρώπους». Οι άνθρωποι είναι σαν τα φύλλα των δέντρων: «Φύλλα τα μεν τα’ άνεμος χαμάδις χέει, άλλα δε θ’ ύλη τηλεθοώσα φύει», τα φύλλα άλλα ο αγέρας τα σκορπάει χάμω, κι άλλα βγάζουν τ αμάραντα δάση. 

       Η φιλοσοφία του Επίκουρου απορρίπτει όλες τις ιδεαλιστικές κατασκευές, τις κοσμογονίες και τους μύθους που έχουν σχέση με τη Μοίρα και το Πεπρωμένο, όπως ορίστηκαν από επιφανείς εκπροσώπους των ιδεαλιστών και συχνά είναι κοινές με πολλές δοξασίες που εισήχθησαν στον ελληνικό χώρο από την Ανατολή, τους αιώνες που ακολούθησαν την κατάρρευση του αρχαίου ελληνικού κόσμου της κλασικής εποχής. Ο Φιλόδημος, Επικούρειος του 1ου π.Χ. αιώνα, γράφει ανήσυχος για τις ιδέες και τα έθιμα που κουβαλούσαν οι Ασιάτες: «Κοιμούνται σε ναούς, θεοπαρμένοι θυσιάζουν σε πέτρες αντί σ’ αγάλματα, με τύμπανα και άγρια μουσική. Τους θεούς αυτούς τους έχουν γι’ αδέκαστους και αλύγιστους, τον Άδη άμαχο και αδάμαστο», και τους μεν (θεούς) νομίζειν ατρέπτους και απαραιτήτους, τον δ’ Άδην άμαχον και αδάμαστον κατά τινα των εθνών Ασίας. (Φιλόδημος, Περί Θεών Ι, 18,22, εκδ.Η. Diels). Γράφει ο Θεοδωρίδης σχετικά:  «Η ελληνική παιδεία δέχτηκε βαρβαρική επιδρομή. Η ανατολική θρησκοληψία και θεοσοφική διάθεση, που κουβάλησαν σ’ αυτήν οι ξένοι, Σύροι, Αιγύπτιοι, Εβραίοι, διαμετρικά αντίθετες και ασυμβίβαστες με την ουσία του ελληνισμού, ήταν φυσικό να αγκιστρωθούν στον Πυθαγόρα και στον Πλάτωνα. Ο Ιουδαίος Φίλων, που έζησε στα χρόνια του Χριστού, υποστήριξε πως ο Πλάτων τη σοφία του την άντλησε από τα ιερά βιβλία των Εβραίων, ενώ εκείνα βαστούν από “θεϊκή” έμπνευση. Κανένα αιώνα αργότερα ο Νουμήνιος από την Απάμεια της Συρίας (γύρω στα 160 μ.Χ.) έλεγε πως ο Πλάτων είναι ο ίδιος ο Μωϋσής που μιλάει ελληνικά, “Μωϋσής αττικίζων”. Ο αραβικός και ο δυτικοευρωπαϊκός Μεσαίωνας αγιοποίησαν τον Αριστοτέλη σαν φύλακα άγγελο της μωαμεθανικής και της καθολικής ορθοδοξίας.»

Ο Επίκουρος ξεκινάει από τις αισθήσεις οι οποίες αποκαλύπτουν τη μεγαλοπρέπεια και τη λαμπρότητα της ζωής. Αυτές είναι το κριτήριο της αλήθειας και τίποτα δεν υπάρχει έξω απ” αυτές. Οι Επικούρειοι ελέγχουν και απορρίπτουν συστηματικά οτιδήποτε προκαλεί φόβο στην ψυχή του ανθρώπου και κυρίως τον κυρίαρχο τρόμο του θανάτου (κενόν φόβον) και της αιώνιας τιμωρίας. Οι θεοί, ως τέλεια όντα, δεν ενδιαφέρονται για τη ζωή των βροτών ούτε για το θάνατό τους. Η θεία πρόνοια απορρίπτεται έτσι μαζί με τη θεία τιμωρία. Ο κόσμος  είναι αΐδιος (αιώνιος), δεν τον έφτιαξε κανένας από μηχανής θεός ή άνθρωπος, αλλ” ην αιεί και έστιν και έσται:

        «Εκείνος (ο Επίκουρος) μας έχει διδάξει ότι ο κόσμος υπήρξε δημιούργημα της φύσης και ότι δεν χρειάστηκε να τον οικοδομήσει κανένας πλάστης, και ότι η διαδικασία της δημιουργίας, που σύμφωνα μ’ εσάς δεν είναι δυνατό να υπάρξει χωρίς θεία επιδεξιότητα, είναι τόσο εύκολη, που η φύση θα δημιουργήσει, δημιουργεί και έχει δημιουργήσει αναρίθμητους κόσμους. Εσείς, αντίθετα, δεν μπορείτε να δείτε πώς τα κατορθώνει όλα αυτά η φύση χωρίς τη βοήθεια κάποιας διάνοιας, κι έτσι, σαν τους τραγικούς ποιητές που δεν μπορούν να φέρουν την πλοκή του δράματος σε μια κατάληξη, καταφύγατε σ’ έναν από μηχανής θεό, που την παρέμβασή του δεν θα την είχατε ανάγκη, αν αναλογιζόσασταν την δίχως όρια έκταση του διαστήματος που απλώνεται προς κάθε κατεύθυνση στό άπειρο όπου, ταξιδεύοντας ο νους, δεν βρίσκει άκρη να σταθεί.

Οι μαθητές του Κήπου αρνούνται κάθε θεία παρέμβαση στη δημιουργία του κόσμου και κάθε τελολογική ερμηνεία:

Ειμαρμενη

         «Λοιπόν, μέσα σ’ ετούτο το αχανές μήκος και πλάτος και ύψος,  υπάρχει χώρος για την άπειρη ποσότητα ατόμων που -παρ” ότι τα χωρίζει το κενό- συνδέονται μεταξύ τους και σχηματίζουν τις ενώσεις από τις οποίες αποτελούνται οι μορφές όλων των πραγμάτων που εσείς νομίζετε πως δεν μπορούν να δημιουργηθούν παρά μόνο με τη βοήθεια φυσερών και αμονιών, και μας φορέσατε σαμάρι έναν Αιώνιο Αφέντη που πρέπει μέρα νύχτα να τον φοβόμαστε· γιατί ποιος δεν θα φοβόταν έναν θεό που ανακατεύεται παντού, που προβλέπει, προνοεί και παρατηρεί τα πάντα, και κρίνει πως τον αφορά το κάθε τι; Συνέπεια της θεολογίας αυτής, πριν απ” όλα υπήρξε το δόγμα σας της Αναγκαιότητας ή της Ειμαρμένης·  η θεωρία σας ότι κάθε συμβάν είναι αποτέλεσμα μιας αιώνιας αλήθειας και ότι αποτελεί μέρος μιας αδιάσπαστης αλυσίδας αιτιοτήτων. Όμως τι αξία μπορεί να έχει μια φιλοσοφία που νομίζει ότι το κάθε τι συμβαίνει γιατί έτσι είναι γραμμένο από τη μοίρα; Αυτά τα πιστεύουν οι γριές, και μάλιστα οι αμόρφωτες γριές! Δεύτερη συνέπεια είναι οι ιδέες σας περί θείας έμπνευσης και μαντικής, που αν τις παίρναμε στα σοβαρά, θα γινόμασταν τόσο προληπτικοί που θα καταλήγαμε στους προφήτες, τους οιωνοσκόπους, στους αγύρτες, τους οραματιστές και τους ονειροκρίτες. Όμως ο Επίκουρος μάς λύτρωσε από την αιχμαλωσία και μας απελευθέρωσε από αυτές τις δεισιδαιμονίες• δεν έχουμε λοιπόν να φοβηθούμε τίποτα από τις υπάρξεις εκείνες που, όπως ξέρουμε, δεν προκαλούν ενοχλήσεις ούτε στον εαυτό τους ούτε και σε κανέναν άλλο• και ταυτόχρονα, λατρεύουμε με σεβασμό και ευλάβεια το υπέρτατο μεγαλείο της φύσης τους.»

        Θα έφτιαχναν ποτέ οι θεοί έναν κόσμο με τόση δυστυχία, θλίψη και οδύνη; Κι αν το τέλος, με τη μορφή της απώλειας, είναι καθημερινό φαινόμενο, μήπως ολόκληρη η φιλοσοφία δεν είναι παρά ένα ευφυές σχόλιο στο αμετάκλητο γεγονός του θανάτου; Κι αν ήθελαν οι θεοί να φτιάξουν τον κόσμο, γιατί δεν τον έφτιαξαν τέλειο; Ή λοιπόν ήθελαν αλλά δεν μπορούσαν να εκτοπίσουν το κακό από την ανθρωπότητα, ή μπορούσαν αλλά δεν ήθελαν, ή ούτε ήθελαν ούτε μπορούσαν ή και ήθελαν και μπορούσαν να το κάνουν. Κατά τον Επίκουρο, οι τρεις πρώτες περιπτώσεις είναι αδιανόητες για τους Θεούς, αφού είναι αντίθετες στη θεϊκή φύση τους. Αν λοιπόν ήθελαν και μπορούσαν, γιατί δεν έφτιαξαν τον κήπο του Παράδεισου αλλά μια κοιλάδα των δακρύων για εκατομμύρια θνητούς;

Οι παραστάσεις των ανθρώπων για τους θεούς προέρχονται από αμάθεια, φόβο και δεισιδαιμονία· άθεος και ασεβής είναι για τον Επίκουρο όποιος αποδίδει εγκληματικές προθέσεις στους θεούς, οι οποίοι υπάρχουν άφθαρτοι και αδιάφοροι για τις ατέλειες του κόσμου και τις περιπέτειες των πολιτισμού.  Είναι πάντως προτιμότερο οι άνθρωποι να πιστεύουν τον μύθο για τους θεούς, παρά να υποδουλώνονται στο πεπρωμένο, όπως λένε οι φυσικοί φιλόσοφοι, γιατί ο μύθος αφήνει τουλάχιστον την ελπίδα να μαλακώσουμε την θέληση και την οργή τους με τιμές, ενώ η αναγκαιότητα είναι νόμος αμείλικτος και με τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει. Ως βάση λοιπόν της θρησκείας μπαίνει το ζήτημα του φόβου. Η Ιφιγένεια θυσιάστηκε από τον ίδιο της τον πατέρα για να φυσήξει ούριος άνεμος στα ελληνικά πλοία. Θα ήθελαν ποτέ οι θεοί κάτι τέτοιο ή μήπως όλα αυτά είναι έργα των ανθρώπων; Οι θεοί του Επίκουρου έχουν αιθέρια φύση, είναι μακάριοι και αθάνατοι, φτιαγμένοι από ψιλά άτομα, μιλούν Ελληνικά, έχουν φύλο και εμφανίζονται με τη μορφή του ανθρώπινου σώματος, το οποίο είναι ωραιότερο από κάθε άλλο. Στην επιστολή προς Μενοικέα διαβάζουμε: ΘΕΟΙ ΜΕΝ ΓΑΡ ΕΙΣΙΝ. ΕΝΑΡΓΗΣ ΓΑΡ ΑΥΤΩΝ ΕΣΤΙΝ Η ΓΝΩΣΙΣ, (οι θεοί βέβαια υπάρχουν διότι η γνώση που έχουμε γι´αυτούς είναι εναργής και ολοφάνερη). Στη διαθήκη που παραθέτει  ολόκληρη ο Διογένης Λαέρτιος φαίνονται η ευσέβεια του Επίκουρου προς τους θεούς.

           Ο Ρωμαίος φιλόσοφος Σενέκας έχει τις αντιρρήσεις του: «Ο Θεός, αφού ζει απομονωμένος  ανάμεσα στο δικό μας και κάποιον άλλο κόσμο, τίποτα δεν μπορεί να πράττει, παρά να αποφεύγει κάθε φορά τους κόσμους που καταστρέφονται γύρω του, χωρίς να δίνει προσοχή στις ικεσίες και να φροντίζει για μας. Τέτοιον Θεό λατρεύεις εσύ, Επίκουρε, όπως μου φαίνεται, και μάλιστα με ευγνώμονα καρδιά. Αν ουδεμία υποχρέωση έχεις να λατρεύεις τον Θεό, αφού οφείλεις τα πάντα στα άτομα και τα στοιχεία για τα οποία μιλάς, τότε γιατί τον λατρεύεις;»

Ο Νίτσε επισημαίνει την παρηγορητική δύναμη της φιλοσοφίας του δασκάλου:  «Ο Επίκουρος, αυτός που καθησύχασε τις ψυχές της αρχαιότητας, είχε την αντίληψη που σήμερα συναντούμε σπάνια, ότι δηλαδή για να γαληνέψει η ψυχή του ανθρώπου δεν είναι αναγκαίο να λύσουμε τα ύψιστα θεωρητικά προβλήματα. Έτσι, αντί να προβαίνει σε άκαρπες συζητήσεις, τού ήταν αρκετό να λέει σ’ εκείνον που βασανιζόταν από το φόβο ότι και σε περίπτωση που υπάρχουνε θεοί, δεν αναμειγνύονται στις υποθέσεις του κόσμου. Η άποψη αυτή είναι ευνοϊκότερη και ασφαλέστερη. Δίνονται εκ των προτέρων κάποια προοδευτικά βήματα στον ακροατή, ο οποίος έτσι γίνεται πιο πρόθυμος να ακούει και να αποδέχεται. Αλλά αν επιχειρήσει να αποδείξει το αντίθετο -ότι δηλαδή οι θεοί μεριμνούν για τις ανθρώπινες υποθέσεις-, σε ποιους λαβύρινθους και δάση σπαρμένα με αγκάθια δεν πέφτει από μόνος του, ο δυστυχής, χωρίς να χρειάζεται την πονηριά του συνομιλητή του, ο οποίος οφείλει τότε να έχει αρκετή φιλανθρωπία και λεπτότητα, ώστε να κρύψει τον οίκτο του. Στο τέλος, καταλαμβάνεται από ισχυρότατη αηδία για κάθε επιχείρημα που διατυπώνεται με λόγια. Καταλαμβάνεται από αηδία για τους ίδιους τους ισχυρισμούς του και αποχωρεί με τη διάθεση που θα είχε κι ένας γνήσιος αθεϊστής: Τι με ενδιαφέρουν οι θεοί; Ας πάνε στο διάβολο!» 

Άφοβον ο θεός,
ανύποπτον ο θάνατος•
και ταγαθόν μεν εύκτητον,
το δε δεινόν ευκαρτέρητον. 
Φιλόδημος, Προς σοφιστάς, IV 10-14

        Και στη συνέχεια: «Σε άλλες περιπτώσεις, όσες φορές ταλαιπωρούσε το μυαλό του συνομιλητή του μια υπόθεση κατά το ήμισι φυσική και ηθική κατά το άλλο μισό, ο Επίκουρος δεν την ανασκεύαζε, αλλά ομολογούσε ότι ενδεχομένως μπορούσε να είναι ορθή, ίσως όμως να υπάρχει κι άλλη υπόθεση, η οποία ερμηνεύει αυτό το φαινόμενο. Το πλήθος των υποθέσεων αρκεί για να σκορπίσει απ” την ψυχή μας τα σύννεφα που γεννιούνται από τη μία και μόνη λεπτολόγο ανάλυση, η οποία επειδή είναι η μόνη ορατή, υπερτιμάται εκατό φορές περισσότερο· αυτό ακριβώς συμβαίνει για παράδειγμα όταν εξετάζουμε την προέλευση των τύψεων της συνείδησης και τις αντιλήψεις που έχουμε γι’ αυτές. Όποιος λοιπόν επιθυμεί να χύσει βάλσαμο παρηγοριάς στους δυστυχείς, τους κακοποιούς, τους υποχονδριακούς ή αυτούς που πεθαίνουν, ας ανακαλεί στη μνήμη τους τις δυο καθησυχαστικές αποστροφές του Επίκουρου που ισχύουν σε πλείστες περιπτώσεις: α) Είναι νόμος. Έτσι έχει το πράγμα. Λοιπόν δεν ενδιαφερόμαστε. β) Το πράγμα είναι δυνατόν να είναι έτσι. Μπορεί όμως να είναι κι αλλιώς.» 

Η μεσημβρία του αρχαίου κόσμου

       Για τον Γερμανό φιλόσοφο, η διδασκαλία του Επίκουρου είναι το μεσημέρι της αρχαιότητας: «Είμαι ευτυχής, διότι συναισθάνομαι το χαρακτήρα του Επίκουρου με τρόπο διαφορετικό από κάθε άλλον και, παρά τα όσα ακούω και διαβάζω γι’ αυτόν, είμαι ικανός να δοκιμάσω την αίσθηση της μεσημβρίας του αρχαίου κόσμου. Βλέπω τη ματιά του στραμμένη προς μια μακρά, απλωμένη, υπόλευκη θάλασσα, προς παράκτιους βράχους που πάνω τους ξαπλώνει ο ήλιος, ενώ μικρά ζώα παίζουν ήσυχα και με ασφάλεια μέσα στις λάμψεις του, όπως ήσυχο και ασφαλές είναι το φως της μέρας και το βλέμμα του δασκάλου. Τέτοια ευδαιμονία μπορεί να αισθανθεί μόνον όποιος υποφέρει εις το διηνεκές. Είναι ευδαιμονία για τα μάτια, μπροστά στα οποία η θάλασσα της ύπαρξης γαληνεύει, κι αυτά δεν μπορούν να ικανοποιηθούν πλέον βλέποντας την επιφάνεια και την πολύχρωμη, τρυφερή και φρικιαστική επιδερμίδα της. Ουδέποτε άλλοτε υπήρξε τέτοια μετριοφροσύνη της ηδονής.» 

Πλάνη δεινή!

        Στους ισχυρισμούς των Κυρηναϊκών ότι οι σωματικοί πόνοι είναι σφοδρότεροι και δριμύτεροι από τους ψυχικούς, ο Επίκουρος απαντά: «Πλάνη δεινή!  Το σώμα πάσχει μόνο από τα παρόντα κακά ενώ η ψυχή υποφέρει από τις συμφορές του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος.» Εξάλλου, οι αισθησιακές ηδονές και οι σαρκικές απολαύσεις ποτέ δεν μπορούν να ικανοποιηθούν πλήρως σε μια τόσο σύντομη ζωή. Μόνο η νόηση μπορεί να μας εξασφαλίσει αρμονικό και τέλειο βίο, γιατί δεν έχει ανάγκη την απεριόριστη διάρκεια του χρόνου. Στις ωραίες επιστολές του προς τον Λουκρήτιο, ο Σενέκας λέει: «Οποιοσδήποτε καταφεύγει στον Επίκουρο για να βρει επικάλυψη για τις ακόλαστες διαθέσεις του απογοητεύεται ευθύς εξαρχής. Εισέλθετε στον κήπο μου και διαβάστε το επίγραμμά μου: Ξένε, η διαμονή εδώ είναι ευχάριστη. Ως ύψιστο αγαθό θεωρούμε την ηδονή. Ο φύλακας αυτού του χώρου (ενδιαιτήματος) είναι πρόθυμος και αξιέραστος. Θα σε φιλέψει κρίθινο άρτο, θα σου προσφέρει άφθονο νερό και θα σου απευθύνει την ερώτηση: είσαι ευχαριστημένος από την υποδοχή που σου έκαμα; Όχι! Ο κήπος αυτός δεν ερεθίζει την όρεξη, τουναντίον καταστέλλει την πείνα. Δεν αυξάνει τη δίψα με την πόση, αλλά τη σβήνει με φυσικά μέσα, τα οποία, εκτός των άλλων, έχουν το πλεονέκτημα να είναι πολύ φθηνά. Στην απόλαυση αυτή γέρασα κι εγώ.» 

     Ενώ οι Στωικοί θεωρούν ύψιστο αγαθό την Αρετή, ο Επίκουρος την εκλαμβάνει αποκλειστικά ως ένα μέσο που βοηθάει τους ανθρώπους να αποκτήσουν την ύψιστη ευδαιμονία, δηλαδή την ηδονή. Αν οι ωραίες και θαυμάσιες αρετές δεν μπορούν να μας οδηγήσουν σε καμιά ευχαρίστηση, κανένας δε θα τις λογαριάσει ως ελκυστικές και άξιες επαίνου. Η τέχνη του γιατρού εκτιμάται για τα ευεργετικά  αποτελέσματα της και η τέχνη του ναυκλήρου δεν επαινείται καθ” αυτήν αλλά επειδή είναι χρήσιμη στη ναυσιπλοΐα· έτσι και η φιλοσοφία εκείνη, την οποία πρέπει να θεωρήσουμε ως τέχνη του ζην, δεν έχει καμιά αξία αν δεν προσφέρει κάποιο θετικό και ευεργετικό αποτέλεσμα. Ποθούμε το Αγαθό όχι επειδή έχει αξία από μόνο του, όπως έλεγε ο Σωκράτης, αλλά γιατί είναι παράγοντας που οδηγεί στην ευτυχία. Για τον ίδιο λόγο επιδιώκονται και οι άλλες τέσσερις θεμελιώδεις αρετές της αρχαιότητας, η εγκράτεια, η ανδρεία, η δράση και η δικαιοσύνη. Η εγκράτεια θέτει τη δράση υπό τον έλεγχο της νόησης και μας βοηθάει να απολαμβάνουμε με μέτρο τις ηδονές, ώστε να μην προκαλούν οδύνη. Είμαστε ανδρείοι για να μπορούμε να ζούμε χωρίς αγωνίες και φόβους, πράττοντας δίκαια, γιατί η ατιμία βασανίζει την ψυχή και μόνο με την απλή παρουσία της (Ο δίκαιος αταρακτότατος, ὁ δ” αδικος πλείστης ταραχής γέμων). Ωστόσο, δεν μπορεί οποιοσδήποτε να εξυψωθεί στην ύψιστη βαθμίδα της σοφίας. Χρειάζεται ευφυΐα και άσκηση, αλλά αυτός που κατορθώσει άπαξ να ανέλθει μέχρι εκεί, κατέχει πλέον τη σοφία ως άφθαρτη ιδιότητα και μαζί μ” αυτή την ευδαιμονία και την ατάραχη ζωή. Ο σοφός δεν εκλιπαρεί αξιώματα και τιμές, ούτε ενδιαφέρεται πολύ για τη γνώμη που έχουν οι άλλοι γι” αυτόν· του αρκεί να μην τον περιφρονούν, επειδή σε τέτοια περίπτωση θα κινδύνευε η ασφάλεια και η ηρεμία του. Ο σοφός αντιμετωπίζει με ήρεμη σκέψη (νήφωνα λογισμό) κάθε κατηγορία και μομφή εναντίον του. Αν και το αίσθημα της αδικίας του προκαλεί δυσαρέσκεια, τα συναισθήματά του δεν εκφυλίζονται σε αγανάκτηση και οργή, η οποία θα έβλαπτε την αοχλησίαν του σώματος.  Στην Επίκουρου Προσφώνησι σώζεται ένα απόσπασμα που ανήκει στον Μητρόδωρο: «Να θυμάσαι ότι αν και είσαι θνητός σύμφωνα με τη φύση και έχεις λάβει μια περιορισμένη διάρκεια ζωής, ανέβηκες με τους διαλογισμούς περί της φύσης τόσο στην απειρία της όσο και στην αιωνιότητά της και είδες καθαρά τα τωρινά, τα μελλούμενα και τα παρελθόντα.» Ο Έλληνας άνθρωπος της δημοκρατικής εποχής, απαλλαγμένος από τις μεταφυσικές μυστικιστικές θολούρες, περιγελά το Πεπρωμένο και δεν το δέχεται ως απόλυτο κυρίαρχο των πάντων:  από τα πράγματα κάποια γίνονται από ανάγκη κάποια άλλα από τύχη και κάποια άλλα τέλος από τη δική μας βούληση.  Η τύχη είναι απλώς μια ευκαιρία: «Την τύχη όμως ούτε θεό την θεωρεί, όπως πιστεύουν οι πολλοί άνθρωποι, – αφού τίποτα δεν γίνεται από τον θεό χωρίς τάξη – , ούτε πάλι την θεωρεί ως αβέβαιη αιτία, δεν πιστεύει ότι από την τύχη δίνεται το καλό ή το κακό στους ανθρώπους για μια ευτυχισμένη ζωή, αλλά όμως παρέχει την ευκαιρία και την αρχή για μεγάλα καλά ή μεγάλα δεινά.»

Τα προηγούμενα δεν σημαίνουν ότι ο θνητός που κατέχει τέτοια σοφία είναι απαλλαγμένος από τα ανθρώπινα πάθη, ούτε ζει αλώβητος, αμέτοχος στα παιχνίδια της εξουσίας και τις αναμετρήσεις που μαίνονται σε όλο το φάσμα της κοινωνικής σχέσης. Λόγω αυτής της πραγματικότητας δημιουργήθηκαν άλλωστε πλήθος οργανωμένες φιλοσοφικές Σχολές σε πολλές πόλεις του αρχαίου κόσμου. Οι αλληλέγγυες κοινότητες των Επικούρειων συμμετείχαν στις ιδεολογικές διαμάχες της εποχής τους, είχαν δηλαδή εν τέλει πολιτική λειτουργία, ανεξαρτήτως από τις προθέσεις και τις επιδιώξεις των ιδρυτών τους. Οι ιδέες των Επικουρισμού θα επιβιώσουν στη συναρπαστική ιστορία της φιλοσοφικής σκέψης, θα ενταχθούν σε μεταγενέστερες κοσμοαντιλήψεις και θα ανακαλυφθούν ξανά την περίοδο των αστικών επαναστάσεων στην Ευρώπη. Ο Επίκουρος υπήρξε το σκάνδαλο της αρχαιότητας και ταυτόχρονα ο πρώτος που ανέδειξε μέσα σε ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα την αξία της προσωπικότητας και της φιλίας, την πίστη στο λογικό, την ανεξάρτητη διανόηση, την ικανότητα του ανθρώπου να εξουσιάσει τη Φύση και να δαμάσει τη Μοίρα του. Ανάμεσα σε άλλα, η επικούρεια φιλοσοφία καταδεικνύει πόσο μάταιες και γελοίες είναι οι προσπάθειες των ανθρώπων να αποκτήσουν όλο και περισσότερα υλικά αγαθά, θυσιάζοντας πολλές φορές πράγματα πολύ πιο σημαντικά για τη ζωή τους, χωρίς καν να το συνειδητοποιούν. Στο σπουδαίο και ανεπανάληπτο συμπόσιο της ζωής αξίζει λοιπόν να πάρουμε μέρος χαρούμενοι, δηλαδή γενναίοι και ατρόμητοι μπροστά στον θάνατο: «Το φρικωδέστερον ουν των κακών,ο θάνατος ουθέν προς ημάς επειδήπερ όταν μεν ημείς ώμεν, ο θάνατος ου πάρεστιν, όταν δε ο θάνατος παρή, τοθ’ ημείς ουκ εσμέν», το φριχτότατο λοιπόν κακό, ο θάνατος, δεν πρέπει να μας σκοτίζει, γιατί όσο εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν υπάρχει, κι άμα έρθει ο θάνατος, εμείς δεν υπάρχουμε. Η φύση μας προσφέρει γενναιόδωρα και χωρίς πολλούς κόπους όσα χρειαζόμαστε για να ζήσουμε ευτυχισμένοι. Ο γλυκός καρπός της επικούρειας αυτάρκειας είναι η ελευθερία.

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1853-1856)

Ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1853-1856)

Η λεπτή κόκκινη γραμμή

Στα μέσα του 19^ου αιώνα η Οθωμανική αυτοκρατορία έχει ήδη περάσει στην τελική περίοδο της αποσύνθεσης της. Ο «μεγάλος ασθενής» έχει δεχτεί πολλαπλά χτυπήματα στην εδαφική του ακεραιότητα, με τα βασίλεια των Σέρβων στα δυτικά και των Ελλήνων στα νότια να ετοιμάζονται πυρετωδώς για νέες επεκτατικές περιπέτειες που κορυφώθηκαν με τους βαλκανικούς πολέμους του 1912-13, τις παραδουνάβιες ηγεμονίες να αποτελούν σχεδόν ανεξάρτητα πριγκιπάτα και τους Αιγύπτιους  να απειλούν τις περιοχές της Παλαιστίνης.

Παρόλη την κατάπτωση όμως της αυτοκρατορίας οι δυτικές Μεγάλες Δυνάμεις της Αγγλίας και της Γαλλίας επέμεναν πεισματικά να κρατούν στη ζωή με οποιοδήποτε πρόσφορο τρόπο τον αποθνήσκοντα γίγαντα του παρελθόντος. Ο κυριότερος, μεταξύ άλλων, λόγος σχετίζεται με τον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων της ανατολικής Μεσογείου που ουσιαστικά συνέδεαν τον κόσμο της Ανατολής με την Ευρώπη. Μάλιστα μετά το 1854 το ενδιαφέρον για τον έλεγχο της νοτιοανατολικής Μεσογείου αυξάνεται κατακόρυφα όταν αποφασίζεται από τους Αιγύπτιους να ξεκινήσουν τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ με γαλλική συνδρομή. Το μεγαλεπήβολο έργο ολοκληρώθηκε στα 1869 και έδινε το δικαίωμα εκμετάλλευσης στην εταιρεία κατασκευής για 99 έτη…! Απειλή για τη διατήρηση του status quo αποτελούσε η «αρκούδα της Σιβηρίας» με τις συνεχείς προσπάθειες της για έξοδο στο Αιγαίο και εν συνεχεία στις στρατηγικής σημασίας ρότες της νοτιοανατολικής Μεσογείου. Η στήριξη, δια μέσου αιώνων διπλωματίας, της Οθωμανικής αυτοκρατορίας είχε αποδειχτεί άριστο εργαλείο άσκησης πίεσης προς τη Ρωσία. Η αναγνώριση του βασιλείου της Ελλάδος δεν κλόνισε την πεποίθηση των δυτικών ούτε λεπτό σχετικά με τη διατήρηση μιας δύναμης νοτίως της Ρωσίας, ικανής να αποτελέσει ανάχωμα σε τυχόν ιμπεριαλιστικά σχέδια της Ρωσίας προς τη Μεσόγειο. Παράλληλα με τη Σύμβαση των Στενών του 1841 οι δυτικοί σύμμαχοι σημειώνουν και μια μικρή διπλωματική επιτυχία σε βάρος της Ρωσίας, αφού ουσιαστικά η  σύμβαση αυτή ανέτρεπε το ευνοϊκό καθεστώς που είχε επιτύχει η Ρωσία με τη Συνθήκη του Χιουνκάρ-Σκελεσί του 1833 που της έδινε το δικαίωμα να κλείνει τα στενά σε περίπτωση πολέμου.

Οι σχέσεις της Ρωσίας και των δυτικών άσπονδων συμμάχων της θα υποστούν περαιτέρω επιδείνωση με αφορμή θρησκευτικά ζητήματα που αφορούσαν τους χριστιανικούς πληθυσμούς της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Συγκεκριμένα στους πολύπαθους Αγίους Τόπους στα 1852 ξέσπασε έριδα μεταξύ καθολικών και ορθοδόξων σχετικά με την κατοχή των ιερών προσκυνημάτων της χριστιανοσύνης. Η Γαλλία του, μόλις αναγορευθέντα σε αυτοκράτορα, Ναπολέοντα Γ΄ προβλήθηκε ως η προστάτιδα δύναμη των απανταχού χριστιανών καθολικών, ενώ η Ρωσία ανέλαβε, τηρώντας ουσιαστικά τους όρους της συνθήκης του Κιουτσούκ-Καιναρτζή του 1774, να προστατεύσει όλους τους ορθοδόξους.

Zouave, επίλεκτα τάγματα Γάλλων ακροβολιστών

Η Οθωμανική αυτοκρατορία ουσιαστικά συνθλιβόταν ανάμεσα στις δύο αντιμαχόμενες Δυνάμεις… Η Ρωσία ευρισκόμενη εγγύτερα στους Αγίους Τόπους άδραξε την ευκαιρία και πήρε την πρωτοβουλία. Τον Ιούλιο του 1853 δυνάμεις της διέσχισαν τα σύνορα και πέρασαν στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, χωρίς ωστόσο να κηρυχτεί πόλεμος στην Πύλη. Η Γαλλία απάντησε με την αποστολή  πολεμικών πλοίων της στην Κωνσταντινούπολη, ενώ και η Αγγλία ενδιαφερόμενη προφανώς για την Ινδία, προτίμησε να στηρίξει μια ανίσχυρη Οθωμανική αυτοκρατορία παρά να δει μια Ρωσική αυτοκρατορία να παίρνει τη θέση της… Έτσι στις 4 Οκτωβρίου 1853 οι Οθωμανοί ενθαρρυμένοι από την αγγλογαλλική υποστήριξη κηρύσσουν τον πόλεμο στη Ρωσία. Τα πράγματα πάντως δεν ξεκίνησαν ρόδινα για τους αντίπαλους των Ρώσων. Στις 30 Νοεμβρίου 1853 ο ρωσικός στόλος κατέστρεψε μοίρα οθωμανικών φρεγατών και κορβεττών στη ναυμαχία της Σινώπης. Τη μεγαλύτερη λαχτάρα πήραν οι Γάλλοι που είδαν τους Ρώσους να χρησιμοποιούν τα πρώτα βλήματα με εκρηκτική κεφαλή που διέλυσαν κυριολεκτικά τα ξύλινα πλοία των Οθωμανών. Οι Ρώσοι μάλιστα συνέχισαν τον βομβαρδισμό της Σινώπης με αποτέλεσμα πολλά αθώα θύματα από τους άμαχους της πόλης. Η εξέλιξη αυτή έκανε τον Νικόλαο Α΄ λιγότερο αδιάλλακτο  και αναζήτησε κάποιον συμβιβασμό δηλώνοντας ότι θα απέσυρε τις δυνάμεις του από τις παραδουνάβιες ηγεμονίες υπό τον όρο της παράλληλης αποχώρησης των ναυτικών δυνάμεων Αγγλίας και Γαλλίας από τα στενά. Η απάντηση των συμμάχων ήταν η άμεση κήρυξη πολέμου στη Ρωσία, η συμμαχία με τους Οθωμανούς και η απόβαση στρατευμάτων τους το Μάρτιο του 1854 στη Βάρνα της Βουλγαρίας φοβούμενοι περαιτέρω προώθηση των Ρώσων προς νότο και κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Στα πλαίσια της στρατηγικής τους εντάσσεται και ο ναυτικός αποκλεισμός του Πειραιά, αφού η ελληνική κυβέρνηση από τις αρχές του 1854 ενίσχυε επαναστατικά-αλυτρωτικά κινήματα στην Ήπειρο και στη Θεσσαλία ενάντια στους Οθωμανούς.

Τον πολεμικό και διπλωματικό γρίφο έλυσε η Αυστρία. Μη θέλοντας να δει μια Ρωσία κραταιά να ελέγχει τα Βαλκάνια απείλησε πως θα εισέλθει στο αντιρωσικό μέτωπο αν η Ρωσία δεν απέσυρε τα στρατεύματα της από τις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Η εγγύτητα της με τη Ρωσία εξασφάλιζε άμεση επέμβαση των δυνάμεων της στα μέτωπα του πολέμου, εν αντιθέσει με τους Γάλλους και Άγγλους που βασίζονταν εξ ολοκλήρου στο ναυτικό τους για τη μεταφορά των  στρατευμάτων τους στη Μαύρη Θάλασσα. Έτσι οι Ρώσοι σκεπτόμενοι με  στρατηγική σωφροσύνη απέσυραν τις δυνάμεις τους από τη Μολδοβλαχία και την θέση τους πήραν αυστριακά στρατεύματα. Κατά κάποιον τρόπο με αυτήν τη κίνηση των Αυστριακών η κατάσταση έδειχνε να αποκλιμακώνεται.

Ο Ισμαήλ Πασάς ενώ παραγγέλνει το τσιμπούκι του

Τα επιτελεία των συμμάχων όμως είχαν άλλα σχέδια. Αρχικά αφού απειλούν την ίδια την πρωτεύουσα της Ρωσικής αυτοκρατορίας Αγ. Πετρούπολη από την Βαλτική τον Απρίλιο και τον Αύγουστο του 1854, καταλήγουν στο ότι πρωταρχική σημασία γι΄ αυτούς είχε η καταστροφή του ρωσικού στόλου της Μαύρης Θάλασσας και η έδρα του Σεβαστούπολη της Κριμαίας. Έτσι τον Σεπτέμβριο του 1854 αγγλογαλλικές δυνάμεις αποβιβάστηκαν στις ακτές της Κριμαίας και συγκρούστηκαν με τις ρωσικές στη μάχη της Άλμα λίγα χιλιόμετρα βορείως της Σεβαστούπολης. 28.000 Γάλλοι, 26.000 Άγγλοι με 1.000 Ουσάρους και 6.000 Οθωμανοί αντιμετώπισαν 33.000 Ρώσους και τους νίκησαν αναγκάζοντας τους να αποσυρθούν και να οχυρωθούν στη Σεβαστούπολη. Μάλιστα οι Ρώσοι προκειμένου να μην καταστραφεί το ναυτικό τους, από τα υπέρτερα πλοία των συμμάχων, βύθισαν τα πλοία τους, αφού αφαίρεσαν τον εξοπλισμό που ήταν απαραίτητος για την άμυνα της πόλης, έξω από το λιμάνι της Σεβαστούπολης σε σημείο τέτοιο που να εμποδίζεται η πρόσβαση του συμμαχικού στόλου στο λιμάνι. Παράλληλα η άμυνα της πόλης ενισχύθηκε από δυνάμεις που ήρθαν από την Αζοφική Θάλασσα που ελεγχόταν από τους Ρώσους. Την ίδια περίοδο φτάνει στην πολιορκούμενη Σεβαστούπολη ως αξιωματικός του πυροβολικού και ο νέος ακόμη Λέον Τολστόι που δίνει γλαφυρές περιγραφές για τον πόλεμο αυτόν, που σίγουρα τον ενέπνευσαν στη συγγραφή του «Πόλεμος και Ειρήνη». Τον αμέσως επόμενο μήνα οι σύμμαχοι αποφασίζουν να καταλάβουν το στρατηγικό λιμανάκι του Μπαλακλάβα, νοτίως της Σεβαστούπολης, και να το αξιοποιήσουν ως κέντρο εφοδιασμού για την πολιορκία της Σεβαστούπολης. Η ηγεσία των Άγγλων στη συγκεκριμένη μάχη που δόθηκε τον Οκτώβριο του 1854 έμεινε στην ιστορία ως συνώνυμο της ανικανότητας και της στρατηγικής…βλακείας! Σε μια στιγμή της μάχης από σύγχυση εντολών μια ολόκληρη ίλη ελαφρού ιππικού διατάχτηκε να επιτεθεί ενάντια στο ρωσικό πυροβολικό. Περίπου 600 άνδρες χάθηκαν στην περιβόητη «Επέλαση της ελαφράς ταξιαρχίας» που αργότερα υμνήθηκε ως πράξη ηρωισμού από τον ποιητή Άλφρεντ Τέννυσον. Παρόμοιες απονενοημένες ενέργειες θα επαναληφθούν αργότερα κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκόσμιου πολέμου… Στην ίδια μάχη αντίθετα οι σκληροτράχηλοι «Red Coats» αμυνόμενοι στο λιμάνι του Μπαλακλάβα αντέταξαν επιτυχή άμυνα απέναντι στο πολυάριθμο ρωσικό ιππικό επεκτεινόμενοι σε όλο το πλάτος του πεδίου της μάχης σε μια «λεπτή κόκκινη γραμμή», αποτελούμενη από δυο γραμμές στρατιωτών αντί των διδασκομένων στα στρατιωτικά βιβλία τεσσάρων. Μια ακόμη σημαντική νίκη πέτυχαν οι σύμμαχοι στις 5 Νοεμβρίου στη μάχη του Ίνκερμαν όπου αντιμετώπισαν υπέρτερες ρωσικές δυνάμεις. Πλέον η Σεβαστούπολη ήταν αποκλεισμένη.

Η Florence Nightingale

Από τούδε και μέχρι το τέλος του πολέμου οι αντίπαλοι απλώς οχυρώνονται και διεξάγουν έναν πόλεμο χαρακωμάτων όμοιο με τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Το χειρότερο και για τους δυο αντιπάλους το επεφύλασσε ο δριμύς χειμώνας που ακολούθησε. Οι σύμμαχοι συνολικά έχασαν περί τους 375.000 άνδρες ενώ οι Ρώσοι περί τους 220.000 σε αυτόν το πόλεμο. Το οξύμωρο όμως είναι ότι η πλειοψηφία των νεκρών ήταν θύματα των ασθενειών και του κρύου. Οι Γάλλοι για παράδειγμα είχαν 95.000 νεκρούς από τους οποίους μόνο οι 10.000 περίπου πέθαναν στις μάχες, ενώ από τους συνολικά  21.000 νεκρούς των Άγγλων οι 5.000 μόνο πέθαναν στα πεδία των μαχών!! Οι υπόλοιποι ήταν θύματα της χολέρας, της δυσεντερίας και του κρύου. Το κυριότερο μάθημα των συμμάχων από αυτόν τον πόλεμο σχετιζόταν με τη δημιουργία ειδικών μονάδων νοσηλείας πρώτης γραμμής. Σπουδαίο ρόλο σχετικά με τη νοσηλεία των στρατιωτών σε αυτόν τον πόλεμο έπαιξε μια χαρισματική γυναίκα η Φλοράνς Νάιτινγκεηλ. Ήταν αυτή που συνέλαβε την αξία της καθαριότητας και της απολύμανσης των χώρων για τους τραυματίες της πρώτης γραμμής και ουσιαστικά καθιέρωσε το επάγγελμα της στρατιωτικής νοσοκόμου.

Η ενίσχυση των συμμάχων συνεχίστηκε πάντως με την προσθήκη 10.000 Σαρδηνών που αποβιβάστηκαν τον Ιανουάριο του 1855 στην Κριμαία, με τον πρωθυπουργό της Σαρδηνίας κόμης Καβούρ να προσβλέπει σε αγγλογαλλική υποστήριξη στο θέμα της ενοποίησης της Ιταλίας. Η μοίρα της Σεβαστούπολης είχε πλέον κριθεί και ήταν ζήτημα χρόνου η παράδοση της. Τον Μάρτιο του 1855 πεθαίνει ο τσάρος Νικόλαος Α΄ και τον διαδέχεται στο θρόνο ο γιος του Αλέξανδρος Β΄ που θα δει την Σεβαστούπολη να πέφτει στα χέρια των συμμάχων τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου. Παράλληλα οι σύμμαχοι την άνοιξη του ιδίου έτους ξεκινούν την επίθεση τους στην Αζοφική θάλασσα που ελέγχουν ακόμη οι Ρώσοι και αποτελούσε την κύρια δίοδο ανεφοδιασμού των ρωσικών στρατευμάτων που μάχονταν στην Κριμαία. Μετά την πτώση της πόλης  η Αυστρία αποφασίζει να βγει από την ουδετερότητα και αποφασίζει να κηρύξει πόλεμο στη Ρωσία αν η τελευταία δεν παραιτούνταν από την αξίωση να επηρεάζει τις παραδουνάβιες ηγεμονίες.

Έλληνες υπερασπιστές της Σεβαστούπολης υπό τον Πάνο Κορωναίο

Τον Φεβρουάριο του 1856 υπογράφεται τελικά η συνθήκη ειρήνης στο Παρίσι. Βάσει αυτής η Ρωσία παραιτούνταν του δικαιώματος προστασίας των ορθοδόξων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, παραιτούνταν των βλέψεων της στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και υποχρεωνόταν να εγκαταλείψει το δέλτα του Δούναβη σε δυο διεθνείς  επιτροπές που θα ρύθμιζαν τη ναυσιπλοία στον ποταμό. Παράλληλα αναθεωρούνταν και η Σύμβαση των Στενών του 1841, καθιστώντας πλέον τον Εύξεινο Πόντο αποστρατιωτικοποιημένη θάλασσα, υποσχόταν ανεξαρτησία στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και αναγνώριζε την ισότιμη συμμετοχή της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στα συνέδρια των μεγάλων δυνάμεων. Μάλιστα η Ρωσία συμφώνησε να διαλύσει το στόλο της Μαύρης Θάλασσας ώστε να αισθάνεται πιο ασφαλής η Οθωμανική αυτοκρατορία…Πάντως η διπλωματική ήττα στα δυτικά για τη Ρωσία επεφύλασσε μια αντίστοιχη νίκη στα ανατολικά της σύνορα, αφού υπογράφοντας συνθήκη ειρήνης με την Κίνα το 1858 απεκόμιζε σημαντικά εδαφικά οφέλη, ενώ στα 1860 ιδρύει το σημαντικότερο λιμάνι της στον Ειρηνικό ωκεανό το Βλαδιβοστόκ.

Εν τέλει ο πόλεμος αυτός οδήγησε την Οθωμανική αυτοκρατορία σε σειρά μεταρρυθμίσεων που κορυφώθηκαν με το «Χάτι Χουμαγιούν» τον Φεβρουάριο του 1856 βάσει του οποίου προβλεπόταν πλήρης ισότητα των υπηκόων της αυτοκρατορίας ανεξαρτήτως θρησκεύματος ή καταγωγής. Ουσιαστικά η Οθωμανική αυτοκρατορία αναλάμβανε αυτές τις πρωτοβουλίες που θα την καθιστούσαν αποδεκτή στο «κλαμπ» των ισχυρών της Ευρώπης. Από τη μεριά της Ρωσίας ο πόλεμος αυτός ήταν καταλυτικός σχετικά με την εξέλιξη της οπισθοδρομικής ρωσικής κοινωνίας. Μια φεουδαρχικού τύπου αυτοκρατορία αποδείχτηκε αναποτελεσματική απέναντι στις δυνάμεις των βιομηχανικά εξελιγμένων εθνών-κρατών της Δύσης. Ο Αλέξανδρός Β΄ κατήργησε αμέσως μετά τη θεσμοθετημένη από αιώνες δουλοπαροικία βάζοντας τις βάσεις της εκβιομηχάνισης, έστω και αργά, της Ρωσίας. Αυτοί όμως που άντλησαν τα σημαντικότερα συμπεράσματα για τις μελλοντικές τους πολεμικές περιπέτειες ήταν οι Άγγλοι και οι Γάλλοι, που βρέθηκαν για πρώτη φορά μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους να πολεμούν ως σύμμαχοι…Η αξία των σιδηροδρόμων, του τηλέγραφου και το κυριότερο της περίθαλψης των τραυματιών αναδείχτηκε για πρώτη φορά στην ιστορία των πολέμων. Παράλληλα για πρώτη φορά δόθηκε η δυνατότητα στο κοινό να παρακολουθήσει τόσο έντονα και λεπτομερώς έναν πόλεμο. Πολεμικοί ανταποκριτές όπως ο Γουίλιαμ Ράσελ των Τάιμς του Λονδίνου έστελναν τις ανταποκρίσεις από το πεδία των μαχών μαζί με τις πρώτες φωτογραφίες από μάχες. Τέλος για το μικρό βασίλειο της Ελλάδας που το συνέδεε το ομόδοξο με τους Ρώσους, ο πόλεμος αυτός παρουσιάστηκε ως μια ακόμη ευκαιρία να επεκταθεί σε βάρος του «μεγάλου ασθενούς». Επαναστατικά κινήματα ξέσπασαν τον Ιανουάριο του 1854 σε Ήπειρο (Ροδοβίζι) και σε Θεσσαλία (Άγραφα). Η κυβέρνηση, ο Τύπος, σημαίνουσες προσωπικότητες και αγωνιστές του 1821 κινητοποιήθηκαν για υλική και ηθική ενίσχυση αυτών των κινημάτων. Πάντως γρήγορα εκφυλίστηκαν αφού οι Οθωμανοί πρόλαβαν και οχύρωσαν τα στρατιωτικά τους κέντρα, ενώ οι Άγγλοι και οι Γάλλοι προχώρησαν σε ναυτικό αποκλεισμό του Πειραιά εκβιάζοντας ουσιαστικά την ελληνική κυβέρνηση να σταματήσει τη βοήθεια που προσέφερε στους επαναστατημένους Έλληνες της Ηπειροθεσσαλίας.  Μάλιστα και στην Κριμαία στην πολιορκία της Σεβαστούπολης πολέμησαν μαζί με τους Ρώσους περίπου 1.000 Έλληνες.

Ο Βασίλης Ραφαηλίδης, ο μαρξισμός και η ουτοπία

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Το να μιλάμε για το Βασίλη το Ραφαηλίδη και να λέμε ότι είναι ιδιόμορφη περίπτωση κι ότι σπάει όλα τα καλούπια κι ότι ακολουθεί το δικό του δρόμο κτλ κτλ είναι απολύτως περιττό. Τα γραπτά του μιλάνε από μόνα τους. Και δεν είναι μόνο η γλώσσα ή η άκρατη ειρωνεία που καταδεικνύουν ένα ύφος μοναδικό. Είναι ο ίδιος ο τρόπος της ιστορικής αναζήτησης – αναφερόμαστε

περισσότερο στο Ραφαηλίδη ως ιστορικό – που στηρίζεται (σχεδόν εξολοκλήρου) στην υποκειμενική τοποθέτηση, χωρίς όμως να παραποιούνται στο ελάχιστο τα γεγονότα. Γιατί ο Ραφαηλίδης δεν είναι καταγραφέας της ιστορίας, είναι ερμηνευτής. Είναι δηλαδή ο άνθρωπος που κατανοεί εκ των προτέρων το αδύνατο της αποστασιοποίησης και παραιτείται. Τα πράγματα στο Ραφαηλίδη είναι δεδομένα εκ των προτέρων. Δεν ασχολούμαστε με την ιστορία, ασχολούμαστε με την απόδοση της ιστορίας. Η μετατροπή της ιστορίας σε υπόθεση προσωπική είναι η μάχη της διανόησης που οφείλει να λειτουργεί κριτικά απέναντι σε όλα τα ερεθίσματα. Η υιοθέτηση του συγκεκριμένου καυστικού ύφους είναι η άρνηση κάθε σοβαροφάνειας. Γιατί ο Ραφαηλίδης δεν ενδιαφέρεται να χτίσει το βάθρο απ’ όπου θα μιλήσει. Είναι ο άνθρωπος που κάθεται δίπλα μας στην ταβέρνα. Γι’ αυτό δεν καταφεύγει σε μεθόδους επιστημονικές. Γιατί ο συνδαιτυμόνας δεν χρειάζεται πιστοποιημένες μεθοδεύσεις. Γι’ αυτό στον Ραφαηλίδη δεν υπάρχουν ούτε παραπομπές, ούτε ιστορικές μαρτυρίες. Ακόμη και η βιβλιογραφία που παραθέτει είναι απολύτως ενδεικτική και λειτουργεί περισσότερο ως αναγνωστική πρόταση παρά ως ιστορική πηγή.  Όμως, αν και  μέσα σ’ αυτό το εντελώς ανεπίσημο πλαίσιο, δεν υποπίπτει ποτέ σε ατοπήματα. Με το Ραφαηλίδη μπορεί να διαφωνούμε σε πολλά ως προς την ερμηνεία, όμως ποτέ ως προς τα γεγονότα. Υπό αυτές τις συνθήκες πλέκονται οι γνωστές ραφαηλιδικές ισορροπίες, που συνοψίζονται στην επιλογή του αστείου που κρύβει τις μεγαλύτερες αλήθειες. Το βιβλίο «Η Μεγάλη Περιπέτεια του Μαρξισμού» είναι απολύτως ενδεικτικό.

Κατά το Ραφαηλίδη ο μαρξισμός ξεκινά πολύ πριν από τον Μαρξ, αφού σε τελική ανάλυση ο μαρξισμός δεν είναι παρά το όραμα της ιδανικής συνύπαρξης ή αλλιώς η προοπτική της ιδεατής κοινωνικής οργάνωσης που θέτει ως βάση την ισότητα που κατοχυρώνεται μέσα από την κοινοκτημοσύνη. Όταν το 1516 ο Τόμας Μορ κυκλοφόρησε το βιβλίο «Περί της καλλίστης δημοκρατίας της ευρισκομένης επί της νέα νήσου Ουτοπίας» ουσιαστικά πρόταξε τη δική του «Ουτοπία» ως απόπειρα εξασφάλισης της κοινωνικής γαλήνης: «Στην Ουτοπία του Μορ

επικρατεί καθεστώς άψογης κοινοκτημοσύνης. Όπως λέει ο σοφός σερ και Άγιος, η κοινοκτημοσύνη είναι η λύτρωση από τον εγωκεντρισμό, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο βίο. Να, λοιπόν, τι είναι η Ουτοπία, λύτρωση από τον εγωκεντρισμό δια της κοινοκτημοσύνης. Σοσιαλισμός σημαίνει κοινωνισμός, κυριαρχία του συλλογικού πάνω στο ατομικό. Τον όρο θα τον δημιουργήσει το 1830 ο σαινσιμονιστής Πιέρ Λερού». (σελ. 19). Φυσικά, η αναζήτηση της ουτοπίας είναι ακόμη πιο παλιά υπόθεση, αφού σε τελική ανάλυση και η πλατωνική πολιτεία και οι «Μεταμορφώσεις» του Οβίδιου ουτοπίες είναι. Ο Μορ είναι ο εισηγητής της σοσιαλιστικής ουτοπίας, που όμως διαμορφώνεται μέσα από το χριστιανικό ιδεώδες: «Ακριβώς αυτό είναι ο σοσιαλισμός. Ένας χριστιανισμός που δεν κρεμάει όλα τα αμαρτήματα από το προπατορικό, αλλά προσπαθεί να τα καταργήσει όλα εκτός από το προπατορικό». (σελ. 19). Το 1602 ο Τομάζο Καμπανέλα θα φέρει στον κόσμο τη δική του ουτοπία με το έργο «Πολιτεία του Ήλιου». Σταδιακά, η αναζήτηση της ουτοπίας αρχίζει να σπάει το θρησκευτικό μονοπώλιο του παραδείσου και να ασχολείται όλο και περισσότερο με τα επίγεια. Ο Σαιν – Σιμόν επιτέθηκε και στους αστούς και στους φεουδάρχες. Αν και καλός χριστιανός υποστήριζε ανοιχτά την ανωτερότητα των επιστημόνων έναντι των παπάδων. Πίστευε ότι η βιομηχανία θα μπορούσε να λύσει όλα τα κοινωνικά προβλήματα: «Ο σαινσιμονισμός, η πρώτη μορφή θεωρητικά επεξεργασμένου σοσιαλισμού, θα γίνει Σχολή με χιλιάδες οπαδούς στη Γαλλία κυρίως αλλά και σ’ ολόκληρη την Ευρώπη. Είναι αυτή η Σχολή που θα δημιουργήσει τους διαζευκτικούς όρους “εκμεταλλευτές κι εκμεταλλευόμενοι”, “εργαζόμενοι και αργόσχολοι”. Οι σαινσιμονιστές ξέρουν πως η κοινωνία είναι ταξικά διαρθρωμένη, αλλά πιστεύουν στη συνεργασία κι όχι στην πάλη των τάξεων. Με σύγχρονους όρους θα μπορούσαμε ίσως να τους χαρακτηρίσουμε σοσιαλδημοκράτες». (σελ. 26 – 27). Από την άλλη ο Φουριέ προσπαθεί να πραγματώσει τον ουτοπικό σοσιαλισμό. Φανατικός εχθρός των εμπόρων ιδρύει τα φαλανστήρια που είναι «συνεργατικά και συνεταιριστικά αγροτικά κοινόβια, που σχεδίασε με κάθε λεπτομέρεια». Θα λέγαμε ότι σύγχρονες εκδοχές των φαλανστηρίων είναι τα εβραϊκά κιμπούτς: «Μιλούμε για μια εποχή που όλοι οι κοινωνιστές ψάχνονται και τίποτε δεν έχει κατασταλάξει. Ο σοσιαλισμός δεν φτιάχτηκε από κάποιον θεωρητικό, προέκυψε μέσα από μακρόχρονες κοινωνικές διεργασίες με τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους». (σελ. 30). Η ιστορία της ουτοπίας συνεχίζεται με το κεφάλαιο Όουεν που προσπάθησε να της δώσει οικονομικό περιεχόμενο: «Ο Όουεν δεν ενδιαφέρεται για την πολιτική, ενδιαφέρεται για την οικονομία και αφήνει την πολιτική να βγει μέσα από αυτήν. Κάνει πριν από τον Μαρξ ό,τι και ο Μαρξ. Δουλεύει κατά κύριο λόγο στην οικονομική βάση και αφήνει το εποικοδόμημα να διαμορφωθεί σύμφωνα με τη βάση». (σελ. 42). Ο Όουεν ήταν ο βιομήχανος που πίστευε ότι η βιομηχανία θα δώσει λύση σε όλα τα προβλήματα. Εξαιρετικά πετυχημένος έδωσε ένα νέο στίγμα στην παραγωγή δίνοντας βάση στην ευημερία των εργατών και στη δυναμική του συνεταιρισμού. Θα λέγαμε ότι όχι απλώς ξεπέρασε, αλλά μάλλον έδρασε αντίθετα από τα καπιταλιστικά πρότυπα της εποχής του. Τελικά θα χάσει το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας του στο πρότυπο κομμουνιστικό κοινόβιο που ίδρυσε στην Αμερική και που ονόμασε «Νέα Αρμονία»: «Δεν σου χρειάζονται πολλά για να είσαι σοσιαλιστής. Μόνο αγάπη για τον άνθρωπο. Ακόμη κι ένας βιομήχανος μπορεί να είναι σοσιαλιστής. Άλλωστε βιομήχανος ήταν και ο Έγκελς. Ο σοσιαλισμός δεν είναι μόνο για τους φτωχούς, είναι κυρίως για τους τίμιους». (σελ. 47).

Ο Μαρξ

ήταν ο άνθρωπος που έδωσε στην αναζήτηση της ουτοπίας επιστημονικό υπόβαθρο. «Το Κεφάλαιο» δεν είναι τίποτε άλλο από την επιστημονική κατάδειξη της καπιταλιστικής αδικίας: «Με το μαρξιστικό νόμο της αξίας έγινε επιτέλους αντιληπτό πως ο πλούτος δεν είναι “θείον δώρο”. Είναι ανθρώπινο δώρο. Άνθρωποι είναι αυτοί που κάνουν πλούσιους άλλους ανθρώπους. Ο πλούτος δεν είναι ούτε πρόβλημα εξυπνάδας, ούτε πρόβλημα φυσικής ικανότητας, ούτε πρόβλημα ταλέντου». (σελ. 103). Η επιστημονική απόδειξη του σφετερισμού του πλούτου στην καπιταλιστική παραγωγή είναι η νέα ώθηση του ουτοπικού οραματισμού που για τον Μαρξ δεν είναι τίποτε άλλο από την αταξική κοινωνία. Η έννοια της υπεραξίας που ο Μαρξ έφερε στο προσκήνιο είναι η κατάδειξη της πιο αγριεμένης ατομικότητας. Το καπιταλιστικό σύστημα στηρίζεται στο υπερτροφικό εγώ που θεωρεί απολύτως λογικό να εκμεταλλεύεται τους άλλους προς ίδιον πλουτισμό. Εξάλλου δεν πρόκειται για εκμετάλλευση, αλλά για ικανότητα. Το να κατέχει κάποιος τη θέση ισχύος είναι απολύτως φυσιολογικό. Ο εργάτης έχει τη θέση που του αξίζει κι αν βρισκόταν στη θέση του βιομήχανου θα έκανε ακριβώς τα ίδια. Όμως η νομιμοποίηση και σε ηθικό επίπεδο της εργασιακής εκμετάλλευσης, δηλαδή της κοινωνικής ανισότητας, είναι η συντριβή της κοινωνικότητας κι εδώ βρίσκονται οι ρίζες της πάλης των τάξεων. Η αταξική κοινωνία είναι το τέλος αυτών των διαφορών. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα σελίδα της ουτοπίας που πλέον αποκτά χειροπιαστές – επιστημονικές βάσεις. Η μελέτη της ιστορίας με επιστημονικούς όρους και η κατάδειξη της αναγκαστικής καπιταλιστικής πτώσης με καθαρά (οικονομικά) μαθηματικά είναι το πέρασμα στον κομμουνισμό που πλέον αποκτά νομοτελειακές διαστάσεις. Η διαλεκτική, ως ακατανίκητος φιλοσοφικός νόμος, θα συντρίψει τον καπιταλισμό και την κοινωνική αδικία. Η ουτοπία γίνεται πιο χειροπιαστή από ποτέ. Η αταξική κοινωνία είναι όραμα και του αναρχισμού. (Ο Μπακούνιν είναι μαρξιστής). Όμως ο Μαρξ αντιλαμβάνεται την ιστορία μέσα από σαφείς επιστημονικούς νόμους. Το πέρασμα στην αταξική κοινωνία (και η συνεπαγόμενη κατάλυση του κράτους) μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την ολοκλήρωση του καπιταλιστικού κύκλου στην ιστορία (που θα ανατραπεί με επανάσταση) και προϋποθέτει τη δικτατορία του προλεταριάτου ως αναγκαστική μεταβατική κατάσταση. Ο Μπακούνιν δεν μπορεί να ακούει τα περί δικτατορίας του προλεταριάτου. Ο Μπακούνιν θέλει επανάσταση κι άμεσο πέρασμα στην αταξική κοινωνία. Θεωρεί ότι η δικτατορία του προλεταριάτου δεν μπορεί να σημαίνει τίποτε άλλο παρά υπερτροφία του κράτους, δηλαδή δικτατορία του κόμματος. (Αν δεχτούμε ότι το μεγάλο πείραμα της ουτοπίας ήταν η Σοβιετική Ένωση, ο Μπακούνιν δικαιώθηκε. Αν όμως αναλογιστούμε το κατά πόσο επικράτησε ο μαρξισμός στην ΕΣΣΔ, το πράγμα περιπλέκεται πάρα πολύ).

Το σίγουρο είναι ότι ο Λένιν κατάφερε να πάρει την εξουσία στη Σοβιετική Ένωση. Κι ακόμη πιο σίγουρο είναι ότι η Οκτωβριανή επανάσταση είναι το αποκορύφωμα της μαρξιστικής περιπέτειας: «Ο Λένιν και οι σύντροφοί του τάχτηκαν εξαρχής και χωρίς περιστροφές υπέρ της βίαιης κατάληψης της εξουσίας απ’ το προλεταριάτο. Πίστευε ο Λένιν, και η κατοπινή εξέλιξη των πραγμάτων θα δείξει πως είχε δίκιο, πως αν το προλεταριάτο πήγαινε, όπως θα λέγαμε εμείς, “με το σταυρό στο χέρι”, δεν θα του έμενε στο τέλος ούτε σταυρός, ούτε χέρι». (σελ. 237). Ο Λένιν είναι η δυναμική διεκδίκηση της ουτοπίας, η φωνή που έχει βαρεθεί την έννοια «ου – τόπος» και που απαιτεί πρακτική εφαρμογή. Φτάνουμε στη στιγμή που η ουτοπία γίνεται πραγματικότητα. Η συνέχεια γνωστή. Εκβιομηχάνιση σε χρόνο ρεκόρ, νίκη απέναντι στο φασισμό, προβάδισμα στην κατάκτηση του διαστήματος, εκτίναξη δηλαδή της ουτοπίας σε υπερδύναμη και ταυτόχρονα τραγωδία στην Κρονστάνδη, δίκες στη Μόσχα, εξόντωση του Τρότσκι, σταλινικό ανελεύθερο, γιγάντωση της γραφειοκρατίας, διαρκής οικονομική πτώση, έλλειψη αντοχής στον αμερικάνικο τεχνολογικό ανταγωνισμό, οικονομική κατάρρευση, ανάδειξη του γκανγκστερισμού (που ξεπήδησε σαφώς από τις προηγούμενες δομές). Είναι φανερό ότι κάτι δεν πήγε καλά στον υπαρκτό σοσιαλισμό κι η ουτοπία δεν άντεξε στο χρόνο. Ερμηνείες φυσικά πολλές. Φταίει ο Στάλιν, φταίει ο Μπρέζνιεφ, φταίει ο Γκορμπατσόφ, φταίει η γραφειοκρατία, φταίει ότι ατόνησαν τα σοβιέτ, φταίει ο διαρκής ανταγωνισμός, φταίει ότι δεν μπορεί να υπάρξει σοσιαλισμός αν δεν είναι παγκόσμιος, φταίει η εφαρμογή του μαρξισμού, φταίει η μη εφαρμογή του μαρξισμού, φταίει η ιστορική συγκυρία κτλ, κτλ, κτλ. Όλες οι απόψεις διεκδικούν το δικό τους μερίδιο αλήθειας. Όμως η ενδοσκόπηση στις αδυναμίες του υπαρκτού σοσιαλισμού στερείται κάθε νοήματος αν δεν συγχρωτιστεί με το μεγάλο ποτάμι της ουτοπίας που οφείλει να συνεχίσει. Η απαρέγκλιτη προσκόλληση σε γραμμές που πρέπει να διατηρούν την καθαρότητά τους και που, υπό αυτή την προοπτική, είναι αδύνατο να εξελιχθούν, δεν είναι μόνο ο κατακερματισμός και η αποδυνάμωση της αριστεράς, αλλά η ματαίωση της ουτοπίας που αδυνατεί να προχωρήσει. (Θα λέγαμε ότι αυτό ισχύει και για τον αναρχικό χώρο). Με άλλα λόγια ο μαρξισμός δεν μπορεί να αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία κανενός. Ο μαρξισμός ανήκει στην αναζήτηση της ουτοπίας και οφείλει να επαναπροσδιοριστεί στα σύγχρονα δεδομένα. Πριν από την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού υπήρχαν νεομαρξιστικές φωνές που προσπάθησαν να εξελίξουν τη μαρξιστική σκέψη. (Η σχολή της Φρανκφούρτης, ο Αλτουσέρ, ο Σαρτρ και ο δικός μας ο Πουλαντζάς είναι ενδεικτικά παραδείγματα). Σήμερα, μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, η καπιταλιστική προπαγάνδα προσπαθεί να ταυτίσει το μαρξισμό με το οικονομικό αδιέξοδο, το ανεφάρμοστο, τον αθεράπευτο ρομαντισμό, με δυο λόγια τη γραφικότητα. Από την άλλη, ο άκαμπτος μαρξισμός – από μερίδα της αριστεράς – μετατρέποντας το παιχνίδι της αναζήτησης σε παιχνίδι ιδεολογικής ιδιοκτησίας, χωρίς να το θέλει, ευλογεί τη στασιμότητα. Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται η αδυναμία της αριστεράς, που, σε τελική ανάλυση, αδυνατεί να εμπνεύσει, ακριβώς επειδή αδυνατεί να τροφοδοτήσει εκ νέου το όραμα της ουτοπίας. Όμως η στέρηση του οράματος είναι η καρδιά κάθε αδιεξόδου.

Η συγκλονιστική επιστολή του ομογενή Χρήστου Μαγγούτα που μετέφερε ο Κλεάνθης Γριβας στον Παπούλια.

Η επιστολή προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας που απευθύνει ο γιατρός Κλεάνθης Γρίβας είναι ένα μήνυμα αξιοπρέπειας και ήθους, σε μια εποχή που και τα δυο είναι πλέον δυσεύρετα. ​​Η επιστολή δεν είναι του κ. Κλεάνθη Γρίβα, γι’ αυτό γράφει από κάτω “Για την αντιγραφή Κλεάνθης Γρίβας” Είναι επιστολή του ομογενή Χρήστου Μαγγούτα από το Τορόντο του Καναδά και έγινε γνωστή – καλώς φυσικά- από τον κ. Κλεάνθη Γρίβα που την έστειλε σε κάποια μέσα.

“Προς τον κ. Παπούλια:
Είστε πρόεδρος της Δημοκρατίας;
Αν είχα τη δύναμη, θα προτιμούσα ως πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας όχι εσάς αλλά τον Ισλανδό πρόεδρο, τον Όλαφουρ Ράγκναρ Γκρίμσον.
Μπορεί να καυχιόμαστε ότι εμείς γεννήσαμε την δημοκρατία, αλλά πάει καιρός πια που δεν έχουμε συγγένεια μαζί της.
Όταν το ισλανδικό Κοινοβούλιο ενέκρινε κάποιο νόμο παρόμοιο με το Μνημόνιο 1 και στάλθηκε για επικύρωση στον πρόεδρο της δημοκρατίας, αυτός ενεργοποίησε το μόνο… δικαίωμα που είχε, όπως κι εσείς: δεν το υπέγραψε και κάλεσε το λαό σε δημοψήφισμα. Ήταν η πρώτη φορά που έγινε
δημοψήφισμα στη χώρα αυτή. Η εξήγηση ήταν σαφής:
«Δεν μπορώ εγώ ή οι λίγοι βουλευτές που ψήφισαν αυτό το νόμο να αναλάβω την ευθύνη να επικυρώσω ένα νόμο που θα επηρεάσει τη ζωή κάθε πολίτη της χώρας μου. Σε ένα τόσο σοβαρό θέμα μόνο ο λαός μπορεί να αποφασίσει».
Το δημοψήφισμα έγινε και ο λαός απέρριψε το νόμο. Δεν είχε άδικο: τρεις τράπεζες είχαν δανειστεί 80 δις ευρώ, ήτοι το δεκαπλάσιο από το Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα της χώρας, είχαν χρεοκοπήσει και τώρα ζητούσαν από το λαό να πληρώσει τους δανειστές σε διάφορες χώρες.
Οι πολιτικοί άρχισαν νέες συνομιλίες με τους δανειστές και έφεραν τροποποιημένο σχέδιο στη Βουλή (κάτι σαν Μνημόνιο 2), το οποίο ψηφίστηκε κατά πλειοψηφία και στάλθηκε στον πρόεδρο της Δημοκρατίας για επικύρωση. Και πάλι εκείνος είπε όχι και ζήτησε νέο δημοψήφισμα.
Το επιχείρημά του ήταν σαφέστατο: «Στα μεγάλα θέματα δεν αποφασίζουν προσωρινοί ηγέτες, ηγέτης είναι ο λαός και αυτός θα αποφασίσει».
Χρειάστηκε να κατεβεί στους δρόμους για να υπερασπιστεί την θέση του, ενάντια στη λυσσαλέα επίθεση των πολιτικών. Υπάρχουν βίντεο που δείχνουν την σύζυγό του να αγκαλιάζει διαδηλωτές που η αστυνομία τους έχει πνίξει στα καπνογόνα. Ήταν ανένδοτος στις αρχές του:
«Υπάρχουν χώρες πιο ισχυρές οικονομικά από μας, εμείς όμως δεν πρόκειται να βάλουμε το κέρδος πάνω από τη Δημοκρατία».
Στο νέο δημοψήφισμα ο λαός απέρριψε και το Μνημόνιο 2.
Ο πρόεδρος το πήγε ακόμα πιο πέρα και ζήτησε αναθεώρηση του συντάγματος, μόνο που αυτή τη φορά η αναθεώρηση δε θα γινόταν από πολιτικούς, αλλά από τον ίδιο το λαό. Το επιχείρημά του ήταν και πάλι ατράνταχτο:
«Ο λαός είναι η υπέρτατη εξουσία, αυτός πρέπει να συντάξει το σύνταγμα».
Έγιναν χιλιάδες συναντήσεις, στάλθηκαν άπειρα ηλεκτρονικά μηνύματα και η λαϊκή επιτροπή κατέληξε σε μια μορφή του συντάγματος που φυσικά δεν είχε ούτε παραγραφές, ούτε ασυλίες και ούτε φοροαπαλλαγές για τους πολιτικούς.
Δεν έχει γίνει ακόμα δημοψήφισμα για το σύνταγμα, καθώς οι πολιτικοί παλεύουν με κάθε μέσο να το καθυστερήσουν, αλλά δε θα το πετύχουν για πολύ.
Σε κάποια στιγμή χρειάστηκε να καλέσουν το ΔΝΤ για βοήθεια, αλλά υπό ένα όρο: «Θα σας πληρώσουμε ό,τι δανειστούμε, αλλά υπό ένα όρο:
δεν θα πειραχθούν οι μισθοί, οι συντάξεις και τα κοινωνικά προγράμματα, γιατί είμαστε μια σκανδιναβική σοσιαλιστική κοινωνία και σκοπός μας είναι η ευημερία του πολίτη και όχι τα κέρδη των τραπεζών».
Ούτε κεραμίδα να έπεφτε στα κεφάλια των αρμόδιων του ΔΝΤ, αλλά τελικά το δέχτηκαν για πρώτη φορά στην ιστορία του ταμείου, γιατί κατάλαβαν ότι δεν έχουν να κάνουν με άτομα όπως … (δεν χρειάζεται να αναφέρω ονόματα).
Αλλά ο πρόεδρος μιας δημοκρατίας δε σταμάτησε εκεί: ζήτησε να γίνει έλεγχος στα οικονομικά όλων των πολιτικών και πολλοί από αυτούς αντιμετωπίζουν τον πέλεκυ της δικαιοσύνης, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του πρωθυπουργού.
Η έκθεση της αδέσμευτης επιτροπής έφτασε τις 2,500 σελίδες και χρειάστηκαν 45 συνεχείς ώρες για να διαβαστεί από καλλιτέχνες, συγγραφείς, απλούς πολίτες σε κεντρικό σημείο της πρωτεύουσας.
Και το συμπέρασμά ήταν σαφές: δεν ευθύνεται ο λαός για όσα έκαναν οι πολιτικοί, οι οποίοι εκλέχτηκαν λέγοντας τα αντίθετα από όσα υποσχέθηκαν.
Τρία χρόνια μετά η Ισλανδία αρχίζει να βγαίνει από την κρίση, στην Ελλάδα μας λένε ότι θα χρειαστούν δεκαετίες και αν….
Και κάτι ακόμα: ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας της Ισλανδίας δεν το έκανε αυτό για να κρατηθεί στην καρέκλα. Πριν λίγες μέρες δήλωσε ότι δεν θα είναι υποψήφιος για επόμενη θητεία.
«Εκπλήρωσα το χρέος μου στο λαό μου» ήταν η λακωνική δήλωσή του (όχι, δεν είπε αν ήταν και στην Εθνική Αντίσταση).
Μήπως κ. Παπούλια θα έπρεπε να επισκεφθείτε τους Βίκινγκς της Ισλανδίας για να πάρετε κάποια μαθήματα δημοκρατίας; Μήπως αυτοί που έτρωγαν βελανίδια όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες, τώρα ξέρουν καλύτερα τι σημαίνει δημοκρατία, ενώ εσείς την ευτελίζετε (ουσιαστικά μια πράξη αιμομιξίας) στη χώρα που γεννήθηκε;
Και μια ακόμα δήλωσή του Όλαφουρ Ράγκναρ Γκρίμσον:
«Έχω την σταθερή εντύπωση ότι τα κόμματα στη Βουλή δεν εκφράζουν αυτή την εποχή αντίστοιχη αναλογία στο λαό».
Εσείς θα κάνατε ποτέ αυτή τη δήλωση, που είναι πασιφανής σε κάθε έλληνα πολίτη;
Θα ήθελα να σας δω δίπλα στον Όλαφουρ Ράγκναρ Γκρίμσον. Έτσι για να καταλάβω τι σημαίνει γίγαντας και τι νάνος Πρόεδρος της Δημοκρατίας….”
Για την αντιγραφή, Κλεάνθης Γρίβας.”

Designing The Future - The Venus Project